जेंजी (Gen Z) चा असंतोष: मोदींच्या सत्तेसमोरील वाढता धोका
जेंजी म्हणजे काय आणि सरकारमध्ये भीती का? आजच्या काळात जेंजी (Gen Z) म्हणजेच १५-१६ वर्षांपासून ते २८-२९ वर्षांपर्यंतच्या तरुणाईने केंद्र सरकारची झोप उडवली आहे. जेव्हा दिल्लीच्या रस्त्यांवर अवघे ८०० तरुण उतरतात, तेव्हा मोदी सरकारला चिंता वाटते, याचे मुख्य कारण या पिढीची ताकद आणि त्यांचा बदललेला स्वभाव आहे. गेल्या चार-पाच वर्षांचा जागतिक इतिहास पाहिला तर याच पिढीने श्रीलंका (२०२२), बांगलादेश (२०२४), इंडोनेशिया (२०२५) आणि नेपाळ (२०२५) यांसारख्या देशांतील सत्ता उलथवून लावल्या आहेत. भारतातही आजचा तरुण हा अँग्री यंग मॅन झाला आहे, जो भ्रष्टाचार आणि व्यवस्थेच्या विरोधात रस्त्यावर उतरण्यास तयार आहे.
बेरोजगारीचे वास्तव आणि तरुणांचा राग तरुणांच्या या संतापाचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे देशातील बेरोजगारीचे भीषण वास्तव होय. आझिम प्रेमजी युनिव्हर्सिटीच्या आकडेवारीनुसार, भारतातील एकूण बेरोजगारीमध्ये ६७% वाटा हा पदवीधरांचा (Graduates) आहे. यामध्ये इंजिनियर्स, डॉक्टर्स, कॉमर्स आणि आर्ट्सचे विद्यार्थी मोठ्या प्रमाणावर बेरोजगार आहेत. ही सुशिक्षित पिढी आज सिस्टीमवर प्रचंड नाराज आहे. जेव्हा हे तरुण नोकरीसाठी स्पर्धा परीक्षा किंवा भरती चाचण्या देतात, तेव्हा एकतर पेपर लीक होतात, धांधली होते किंवा तांत्रिक कारणांमुळे निकाल रखडतात. या सततच्या अपयशामुळे आणि व्यवस्थेच्या अनास्थेमुळे तरुण नैराश्यात आणि चिडलेले आहेत.
‘कॉकरोच जनता पार्टी’चा उदय तरुणांच्या या जखमेवर मीठ चोळण्याचे काम एका वक्तव्याने केले. सूत्रांनुसार, जेव्हा देशाच्या सरन्यायाधीशांनी बेरोजगार तरुणांची तुलना कॉकरोच (झुरळ) किंवा पॅरासाइट्स (परजीवी) अशी केली, तेव्हा तरुणांमध्ये संतापाची लाट उसळली. याच वक्तव्याचा निषेध म्हणून अमेरिकेत राहणाऱ्या अभिजित दीपके यांनी कॉकरोच जनता पार्टी स्थापन केली. या पक्षाने आपल्या जाहीरनाम्यात म्हटले आहे की, जर एखादा न्यायाधीश निवृत्तीनंतर सरकारी पदे किंवा राज्यसभेची जागा स्वीकारत असेल, तर त्यांचा हिशोब केला जाईल. सोशल मीडियावर, विशेषतः इंस्टाग्रामवर, या पक्षाचे फॉलोअर्स पाहता पाहता ३ कोटींच्या पुढे गेले, जे भाजप आणि काँग्रेससारख्या प्रस्थापित पक्षांच्या तुलनेत खूप जास्त आहेत.
इंटेलिजन्स रिपोर्ट आणि जंतर-मंतरवरील वास्तव शुक्रवारी गुप्तचर विभागाच्या (IB) अहवालात असे सांगण्यात आले होते की, जंतर-मंतरवरील आंदोलनात केवळ १५०० ते २५०० लोक येतील. मात्र, शनिवारी जेव्हा आंदोलन सुरू झाले, तेव्हा ही आकडेवारी १० ते १५ हजारांच्या पुढे गेली. ४०-४२ डिग्री तापमान आणि प्रचंड आर्द्रता असूनही तरुण ५-६ तास रस्त्यावर उभे राहिले, ज्याने सरकारचा आत्मविश्वास हलवून टाकला. अभिजित दीपके जेव्हा बोस्टनहून दिल्लीत पोहोचले, तेव्हा रेल्वे स्थानके, मेट्रो स्टेशन्स आणि बस स्टँड्सवर विद्यार्थ्यांची मोठी गर्दी जमली होती, ज्यामुळे स्थानिक पोलीस आणि इंटेलिजन्सचे अंदाज चुकले.
मंत्रिमंडळावरील टांगती तलवार आंदोलकांची प्रमुख मागणी शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची आहे. मात्र, सरकारसमोर पेच असा आहे की, जर प्रधान यांचा बळी दिला, तर इतर मंत्र्यांच्या राजीनाम्याचीही मागणी जोर धरू शकते. यामध्ये अर्थव्यवस्था बिघडवल्याच्या आरोपावरून निर्मला सीतारामन, परराष्ट्र धोरणाच्या मुद्द्यावर एस. जयशंकर किंवा हरदीप सिंग पुरी यांचा समावेश असू शकतो. या आंदोलनामुळे मोदी सरकारला मोठे निर्णय घेणे कठीण झाले आहे.
राजकीय समीकरणे आणि विरोधी पक्षांचा पाठिंबा सध्या हे आंदोलन बिगर राजकीय असल्याचे म्हटले जात असले तरी, अनेक विरोधी पक्षांनी याला पाठिंबा दिला आहे. डाव्या पक्षांपासून (CPIM, CPI) ते समाजवादी पक्षाच्या डिंपल यादव आणि तृणमूल काँग्रेसपर्यंत सर्वांनी जेंजीच्या या लढ्याला साथ दिली आहे.शिवसेना (उद्धव गट) नेते संजय राऊत यांनीही याला पाठिंबा दर्शवला आहे. काँग्रेसमध्ये या आंदोलनाबाबत काहीसे साशंक वातावरण असले तरी, राहुल गांधी आगामी काळात या असंतोषाचा फायदा घेऊ शकतात, असा कयास आहे.
सी-वोटरचा धक्कादायक सर्व्हे गोदी मीडियाच्या एका सर्वेक्षणात (सी-वोटर) असे दिसून आले आहे की, १८ ते २४ वयोगटातील ७६% तरुण आणि २५ ते ३४ वयोगटातील ७४% तरुण असे मानतात की मोदी सरकार त्यांच्या प्रश्नांबाबत पूर्णपणे बेफिकीर आहे. सरासरी ७५% तरुण सरकारवर नाराज आहेत. महत्त्वाचे म्हणजे, हे आंदोलन जात किंवा धर्माच्या पलीकडे जाऊन केवळ तरुण या ओळखीवर एकत्र आले आहे, ज्यात दलित, ओबीसी, सवर्ण, मुस्लिम, शीख आणि ख्रिश्चन सर्व सहभागी आहेत. ही ४०% लोकसंख्या जर एकत्र आली, तर भाजपच्या व्होट बँकसाठी हा मोठा धोका आहे.
२०१४ ची पुनरावृत्ती होण्याची भीती? भाजप आणि मोदींना सर्वात मोठी भीती ही आहे की, जशी २०१४ मध्ये अण्णा हजारे यांच्या आंदोलनामुळे मनमोहन सिंग सरकार पडले आणि मोदी सत्तेत आले, तशीच स्थिती या जेंजी आंदोलनामुळे निर्माण होऊ शकते. २०१४ मध्ये अण्णांच्या भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलनाचा फायदा घेऊन ज्या रणनीतीने मोदींनी बाजी मारली होती, त्याच रणनीतीचा वापर करून आजची तरुणाई त्यांना सत्तेतून खाली खेचू शकते, अशी भीती सत्ताधारी गोटात आहे. अशा प्रकारे, बेरोजगारी, पेपर लीक आणि व्यवस्थेची अनास्था यामुळे पेटलेला हा जेंजीचा वणवा येणाऱ्या काळात भारतीय राजकारणाची दिशा बदलणारा ठरू शकतो.
