इराणची मोदींसमोर ओढलेली मोठी रेषा

पंतप्रधान मोदी आणि इराणचे निमंत्रण: अमेरिकेच्या दबावाखालील भारताचे परराष्ट्र धोरण आणि नैतिकतेचा कस

इराण हा जगातील एक महान आणि ऐतिहासिक वारसा असलेला देश आहे. सध्या जागतिक राजकारणात अशा एका घटनेची चर्चा रंगली आहे, ज्यामुळे भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या मुत्सद्देगिरीची आणि नैतिक धैर्याची मोठी परीक्षा होणार आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामनेई यांचा अमेरिकेने आणि इस्रायलने विश्वासघाताने केलेल्या हल्ल्यात मृत्यू झाला, ज्यांना इराणमध्ये शहीद मानले जात आहे. या पार्श्वभूमीवर इराणचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष मसूद पजकियान यांनी पंतप्रधान मोदींना खामनेई यांच्या शासकीय अंत्यसंस्कारात सहभागी होण्याचे अधिकृत निमंत्रण धाडले आहे. मात्र, प्रश्न हा उरतो की, नरेंद्र मोदी यांच्याकडे इराणच्या नेत्यांशी डोळ्याला डोळा भिडवून बोलण्याचे आणि या अंत्यसंस्काराला उपस्थित राहण्याचे ‘नैतिक बल’ आहे का?

खामनेई यांची हत्या आणि अंत्यसंस्काराचे नियोजन मिळालेल्या माहितीनुसार, २८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिकेने अधिकृतपणे युद्धाची घोषणा न करता अयातुल्ला अली खामनेई यांच्या घरावर हल्ला करून त्यांची हत्या केली. युद्धाच्या परिस्थितीमुळे त्यांचा अंत्यसंस्कार लांबणीवर पडला होता, जो आता ४ जुलैपासून सुरू होणार आहे. ९ जुलै रोजी मशहद येथील इमाम रजा दर्ग्यात त्यांना दफन केले जाईल. हा अंत्यसंस्कार आधुनिक जगातील सर्वात मोठ्या सोहळ्यांपैकी एक असेल, ज्यामध्ये सुमारे २ कोटी लोक सहभागी होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. अशा ऐतिहासिक क्षणी भारताच्या पंतप्रधानांना निमंत्रित करणे ही इराणने मोदींसमोर ओढलेली एक मोठी रेषा आहे.

मोदींच्या परराष्ट्र धोरणावरील टीका आणि अनाडी नेतृत्वाचा ठपका स्रोतांनुसार, इराण मोदींना एक कायर आणि अमेरिकेचा पिठ्ठू मानतो, जो आपल्या देशाच्या नागरिकांच्या स्वाभिमानाचे रक्षण करू शकत नाही. मोदींच्या मुत्सद्दी अपयशाचे उदाहरण देताना असे म्हटले आहे की, इराणवर हल्ला होण्याच्या अवघ्या दोन दिवस आधी, २५-२६ फेब्रुवारीला मोदी इस्रायलमध्ये होते, तरीही त्यांना इस्रायल काय करणार आहे याची पुसटशी कल्पनाही नव्हती. हे भारताचे परराष्ट्र मंत्रालय आणि गुप्तचर विभागाचे मोठे अपयश मानले जाते, ज्यामुळे मोदींची प्रतिमा जगासमोर एक अनाडी नेता म्हणून गेली आहे.

मोदींच्या कार्यशैलीवर टीका करताना त्यांच्या २०१५ च्या पाकिस्तान दौऱ्याचा संदर्भ दिला जातो. माजी पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांचा लाहोर दौरा ही एक जागतिक घटना होती, मात्र मोदींनी नवाज शरीफ यांच्या वाढदिवसाला दिलेली अचानक भेट ही एखाद्या पिकनिक सारखी होती, ज्यामुळे देशाच्या प्रतिष्ठेला धक्का बसला. या भेटीच्या अवघ्या एका आठवड्यानंतर पठाणकोटवर दहशतवादी हल्ला झाला, ज्यावरून मोदींच्या धोरणांचा फोलपणा सिद्ध होतो.

इराण दौऱ्याचे महत्त्व आणि भारताचे हितसंबंध जर मोदींनी धाडस दाखवून इराणला जाण्याचा निर्णय घेतला, तर ते जगाला हे सिद्ध करू शकतील की भारत अमेरिकेचा गुलाम नाही आणि भारताचे परराष्ट्र धोरण स्वतंत्र आहे. खामनेईंच्या अंत्यसंस्काराला जाणे म्हणजे अमेरिकेचा निषेध आणि इराणच्या शहादतीचा स्वीकार करणे होय.

भारतासाठी इराणशी संबंध सुधारण्याचे अनेक फायदे आहेत: 

१. ऊर्जा सुरक्षा: इराणशी जवळकीमुळे भारताला दीर्घकाळासाठी स्वस्त इंधनाचा साठा मिळू शकतो. 

२. आर्थिक संधी: अमेरिकेने इराणसोबत केलेल्या करारानुसार इराणला ३०० अब्ज डॉलर्स मिळणार आहेत, जे इराणच्या पुनर्निर्माणासाठी वापरले जातील [५]. यात सहभागी होण्याची भारताला मोठी संधी आहे. 

३. चाबहार बंदर: हे बंदर भारताचा एक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प असून इराणशी संबंध सुधारल्यास या प्रकल्पाला गती मिळेल. 

४. काश्मीर मुद्दा: इराणने इस्लामिक देशांच्या दबावाला बळी न पडता नेहमीच काश्मीर मुद्द्यावर भारताची साथ दिली आहे. मोदींनी इराणचा दौरा केल्यास काश्मीरवर भारताची बाजू अधिक मजबूत होईल.

बदलते जागतिक समीकरण आणि भारताची भूमिका सध्या अमेरिका तुर्कीला F-35 विमाने विकण्याच्या तयारीत आहे, ज्यामुळे इस्रायलची कोंडी होऊ शकते. अशा स्थितीत इराण आणि तुर्कीची युती झाल्यास इस्रायलचे अस्तित्व धोक्यात येऊ शकते. मोदींनी जर केवळ इस्रायलच्या हितासाठी इराणकडे पाठ फिरवली, तर ते भारताच्या ऐतिहासिक परराष्ट्र धोरणासाठी घातक ठरेल. इराणने आपल्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमातून अमेरिका आणि इस्रायलला दिलेले प्रत्युत्तर पाहता, भारताला तांत्रिकदृष्ट्याही इराणकडून शिकण्यासारखे खूप काही आहे.

निष्कर्ष: नैतिक धैर्याची उणीव? शेवटी प्रश्न हाच उरतो की, मोदींमध्ये नेहरू, इंदिरा गांधी किंवा अगदी अटल बिहारी वाजपेयी यांच्यासारखे धाडस आहे का? स्रोतांनुसार, अमेरिकेच्या दबावापुढे न झुकता देशाच्या हितासाठी उभे राहणारे नेतृत्वच इराणला जाऊ शकते. इराणने निमंत्रण देऊन मोदींना संधी दिली आहे, पण मोदींच्या आतापर्यंतच्या वागणुकीवरून ते ही हिम्मत दाखवतील असे वाटत नाही.

Kanthak Suryatal