पश्चिम आशियातील (मिडल इस्ट) राजकीय आणि लष्करी समीकरणे सध्या अत्यंत वेगाने बदलत आहेत. नुकत्याच समोर आलेल्या काही घटना हे अधोरेखित करतात की, या भागात येणारा काळ अधिक संघर्षाचा असू शकतो. सौदी अरबमधील नज़रान भागावर आणि यमनमध्ये झालेल्या भीषण हूतू हल्ल्यांनी पुन्हा एकदा या भागातील शांततेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. या हल्ल्यांमध्ये १० हून अधिक लोक नज़रानमध्ये मारले गेले, ज्यात ७ सौदी नागरिक आणि एका पाकिस्तानी प्रवाशाचा समावेश आहे, तर यमनमध्ये ३० हून अधिक सरकारी सैनिक मारले गेल्याची धक्कादायक माहिती समोर आली आहे,.
सौदी-तुर्की-पाकिस्तान: नवी लष्करी युती? या हूतू हल्ल्यांची वेळ अत्यंत महत्त्वाची आहे. ज्या दिवशी पाकिस्तानचे पंतप्रधान शहबाज शरीफ आणि लष्करप्रमुख असीम मुनीर सौदी अरबच्या दौऱ्यावर होते, त्याच दिवशी हे हल्ले झाले. पाकिस्तान, सौदी अरब आणि तुर्की यांच्यात एक मोठा संरक्षण करार होण्याच्या हालचाली सुरू आहेत. या कराराचा मुख्य उद्देश एकमेकांच्या संरक्षणाची जबाबदारी घेणे हा आहे. म्हणजे, जर तुर्कीवर हल्ला झाला तर पाकिस्तान आणि सौदी मदत करतील आणि सौदीवर हल्ला झाला तर तुर्की व पाकिस्तान त्यांच्या पाठीशी उभे राहतील. इजिप्त देखील या करारात सामील होण्याची शक्यता वर्तवली जात होती. या त्रिपक्षीय आघाडीमुळे इराण नाराज असल्याचे दिसत असून, हे हूतू हल्ले इराणच्या सूचनेवरून झाले असावेत किंवा ही नवी आघाडी आपल्याला रोखू शकणार नाही, असा संदेश हूतूंनी दिला असावा, अशी शक्यता वर्तवली जात आहे.
पाकिस्तानची भूमिका आणि आर्थिक मजबुरी पाकिस्तान या संघर्षात स्वतःला महत्त्वाचे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे पाकिस्तानची खालावलेली आर्थिक स्थिती आणि सौदी सारख्या देशांना त्यांच्या संरक्षणासाठी हवी असलेली लष्करी ताकद. पाकिस्तान हा एक अणुशक्ती संपन्न देश असल्याने आणि त्यांचे सैन्य आखाती देशांमध्ये आधीच कार्यरत असल्याने, सौदीला पाकिस्तानकडून मोठ्या मदतीची अपेक्षा आहे. मात्र, यमनची सीमा सौदीला लागून असल्याने ही लढाई सौदीसाठी सोपी असणार नाही.
इस्रायल आणि मोसादचा अपयशी रिजीम चेंज प्लॅन दुसरीकडे, इराणमध्ये सत्तापालट (Regime Change) करण्याचा इस्रायलचा आणि अमेरिकेचा प्रयत्न फसला असल्याचे चित्र आहे. मोसादने आपल्या दोन वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना कामावरून काढून टाकल्याची धक्कादायक बातमी समोर आली आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते आयतुल्लाह अली खामनेई यांची हत्या करणे आणि इराणमध्ये अंतर्गत उठाव घडवून आणणे, ही जी योजना ट्रम्प आणि मोदींनाही सांगितली गेली होती, ती पूर्णपणे अपयशी ठरली आहे,. इराणमध्ये जनतेने सरकारच्या विरोधात जाण्याऐवजी सरकारलाच पाठिंबा दिला, ज्यामुळे इस्रायलला आता हे मान्य करावे लागले आहे की इराणमध्ये सध्या सत्तापालट होणे अशक्य आहे.
ट्रम्प यांचा इराणमधील पेच आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प सध्या इराणच्या मुद्द्यावर वाईट रीतीने अडकले आहेत. रॉयटर्सच्या मते, ट्रम्प इराणमध्ये अडकले आहेत आणि बाहेर पडण्याचा कोणताही मार्ग त्यांना दिसत नाही. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून इराण आणि ओमान यांच्यात जो करार होणार होता, तो अद्याप पूर्ण झालेला नाही. ट्रम्प यांनी दिलेली मंगळवारची डेडलाईन निघून गेली तरी कोणताही तोडगा निघालेला नाही.
इराणने आता होर्मुझमधून जाणाऱ्या जहाजांवर ५ ते ७ टक्के टोल आकारण्याची भूमिका घेतली आहे. विशेष म्हणजे, रशिया आणि चीनच्या जहाजांना हा टोल भरावा लागणार नाही. अमेरिकेने लादलेल्या निर्बंधांमुळे जागतिक शिपिंग कंपन्यांना हा टोल भरणे कठीण जात असून, आता या कंपन्याच अमेरिकेवर निर्बंध हटवण्यासाठी दबाव आणत आहेत. अमेरिकेतील द इकॉनॉमिस्ट सारख्या नियतकालिकांनीही आता सल्ला दिला आहे की, आखाती देशांनी इराणसोबत समझोता करणेच हिताचे आहे.
इराणची सब्र (संयम) आणि दीर्घकालीन रणनीती अमेरिका इराणला झुकवण्यात का अपयशी ठरली? याचे उत्तर इराणच्या संस्कृतीमध्ये दडलेले आहे. इराण सब्र आणि बर्दाश्त (संयम आणि सहनशीलता) या तत्वांवर आपली रणनीती आखतो. अमेरिकेला वाटते की आर्थिक निर्बंध लादले की इराण झुकेल, पण इराणने या संकटांना आपल्या संस्कृतीचा भाग बनवले आहे. इराणने होर्मुझची सामुद्रधुनी अंशतः रोखून जागतिक अर्थव्यवस्थेलाच दणका दिला आहे, ज्यामुळे पेट्रोल-डिझेलच्या किमती वाढून अमेरिकेतही खळबळ माजली आहे.
भविष्यातील धोके सध्या गझा, इराण आणि लेबनॉनमधील युद्ध थांबलेले नाही, अशातच इराकी मिलिशिया आणि हूतू सौदी अरबवर मोठा हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याच्या बातम्या येत आहेत. जर सौदी आणि हूतू यांच्यात थेट युद्ध सुरू झाले, तर मिडल इस्टमधील संकटात आणखी भर पडेल. चीन आणि रशिया इराणच्या जवळ येत असल्याने आणि अमेरिका बॅकफूटवर गेल्याने, या भागातील सत्तेचे केंद्र आता बदलताना दिसत आहे.थोडक्यात सांगायचे तर, मिडल इस्ट आता अशा वळणावर आहे जिथे केवळ लष्करी ताकद नाही, तर मुत्सद्देगिरी आणि सहनशीलता कोणाकडे जास्त आहे, यावर भविष्यातील विजयाचे गणित अवलंबून असेल.
