कॉकरोच जनता पार्टी आणि लोकशाहीतील अभिव्यक्तीचे दमन

भारतातील सध्याच्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा संकोच होत असल्याची चर्चा वारंवार होत असते. या पार्श्वभूमीवर, कॉकरोच जनता पार्टी (CJP) या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर सरकारने केलेली कारवाई ही लोकशाहीतील वाढत्या तानाशाही प्रवृत्तीचे निदर्शक मानली जात आहे. रवीश कुमार यांनी त्यांच्या विशेष कार्यक्रमात या मुद्द्यावर सखोल भाष्य केले असून, कशाप्रकारे तरुणांच्या आवाजाला दाबण्याचा प्रयत्न केला जात आहे, याचा उलगडा केला आहे.

डिजिटल दमन आणि कॉकरोच जनता पार्टीची लोकप्रियता

सरकारने नुकतीच कॉकरोच जनता पार्टीची अधिकृत वेबसाइट बंद केली असून, त्यांचे ट्विटर (X) खाते आणि बॅकअप खाते देखील आधीच बंद करण्यात आले आहे. या संस्थेचे संस्थापक अभिजीत दीपके यांनी दावा केला आहे की, ही वेबसाइट अत्यंत लोकप्रिय होती आणि त्यावर १० लाख कॉकरोचांनी (तरुणांनी) स्वाक्षरी केली होती. इतकेच नाही, तर ६ लाख तरुणांनी शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी केली होती. अभिजीत दीपके यांच्या मते, सरकार तरुणांच्या या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे घाबरले आहे. त्यांनी सरकारला प्रश्न विचारला आहे की, आमचा गुन्हा काय? आम्ही फक्त चांगल्या भविष्याची मागणी करत होतो. जरी सरकारने डिजिटल माध्यमांवर बंदी घातली असली, तरी कॉकरोच कधीच मरत नाहीत या भावनेतून नवी वेबसाइट सुरू करण्याचा निर्धार त्यांनी व्यक्त केला आहे. तत्पूर्वी, त्यांचे इन्स्टाग्राम पेज देखील हॅक करण्यात आले होते, ज्यामुळे तिथून येणाऱ्या पोस्ट आता अधिकृत मानल्या जाऊ नयेत, असे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.

राष्ट्रीय सुरक्षा आणि बाहेरील शक्तींचा वापर

कोणतेही जनआंदोलन किंवा सरकारी धोरणांविरोधातील आवाज दाबण्यासाठी ‘राष्ट्रीय सुरक्षा’ हे शस्त्र म्हणून वापरले जात असल्याचा आरोप या स्त्रोतातून केला गेला आहे. गुप्तचर विभागाच्या हवाल्याने अशा बातम्या पसरवण्यात आल्या की, कॉकरोच जनता पार्टी भारताच्या सार्वभौमत्वासाठी आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोका आहे. आयटी मंत्रालयाने (MeitY) याच आधारावर त्यांचे सोशल मीडिया अकाउंट्स बंद केले आहेत.

अशा प्रकारची रणनीती यापूर्वी देखील अनेकदा वापरली गेली आहे. उदाहरणार्थ:

• नोएडातील मजूर आंदोलन: यात विदेशी शक्तींचा हात असल्याचे सांगितले गेले.
• शेतकरी आंदोलन: सहा वर्षांपूर्वी झालेल्या शेतकऱ्यांच्या आंदोलनाला गोदी मीडियाने दहशतवादाशी जोडले होते.
• सीएए (CAA) विरोधी आंदोलन: या आंदोलनातही बाहेरील शक्तींचा हात असल्याचे सांगून अनेक कार्यकर्त्यांना, जसे की उमर खालिद आणि शरजील इमाम, यांना तुरुंगात डांबण्यात आले, ज्यांना आजही जामीन मिळालेला नाही.
• मीडिया वन चॅनल: केरळमधील या वृत्तवाहिनीलाही राष्ट्रीय सुरक्षेचे कारण सांगून बंद करण्यात आले होते, परंतु सर्वोच्च न्यायालयाने दीर्घ कायदेशीर लढाईनंतर हा बंदीचा निर्णय रद्द केला.

भाजपचे नेते राजीव चंद्रशेखर यांनी तर कॉकरोच जनता पार्टीला पंतप्रधान मोदी आणि भारताच्या विरोधात सीमापार (क्रॉस बॉर्डर) चालवल्या जाणाऱ्या ऑपरेशनचा एक भाग म्हटले आहे, ज्याचा उद्देश भारताला अस्थिर करणे आहे. पाकिस्तानमध्येही अशीच एक पार्टी तयार झाली असल्याच्या बातम्या पसरवून या आंदोलनाची विश्वासार्हता कमी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

कॉमेडी: लोकशाहीचा शेवटचा उरलेला आधार?

तृणमूल काँग्रेसच्या खासदार महुआ मोइत्रा यांनी म्हटले आहे की, सरकार तरुणांच्या ऑनलाइन आंदोलनाला इतके घाबरले आहे की ते आता फासीवादा कडे झुकत आहे. अनेक लोक असे मानतात की, कॉकरोच जनता पार्टी हे केवळ एक व्यंग किंवा कॉमेडी आहे आणि लोकशाहीत विनोदाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज नाही. मात्र, गेल्या १२ वर्षांत ज्यांनी ज्यांनी कॉमेडी किंवा व्यंग करण्याचा प्रयत्न केला, त्यांना तुरुंगवास आणि कायदेशीर खटल्यांचा सामना करावा लागला आहे. आजच्या भारतात तरुणांना मीम्स बनवणे, गाणी तयार करणे किंवा सोशल मीडियावर शेअर करणे यासाठी एक आठवड्याचा वेळ मिळाला, याबद्दल त्यांनी सरकारचे ‘आभारी’ राहिले पाहिजे, असा टोला रवीश कुमार यांनी लगावला आहे. त्यांनी अमेरिकेतील प्रसिद्ध अँकर स्टीफन कॉलबेअर यांचे उदाहरण दिले आहे. कॉलबेअर यांचा शो ट्रम्प यांना लक्ष्य करत असे आणि अखेर तो शो बंद करण्यात आला. ट्रम्प यांनी तर एआय (AI) द्वारे एक व्हिडिओ जारी केला, ज्यात ते कॉलबेअरला कचऱ्याच्या डब्यात फेकत आहेत. ही प्रवृत्ती जागतिक पातळीवर वाढत असून, जनतेचा एक मोठा वर्ग अशा दमनकारी कृत्यांवर टाळ्या वाजवत आहे, ही खरी चिंतेची बाब आहे.

समाजाची चुप्पी आणि गोदी मीडियाची भूमिका

भारतात सध्या अशी परिस्थिती आहे की, सरकारला आता आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांमध्ये (बीबीसी, गार्डियन, अलजजीरा) काय छापले जाते, याची फिकीर राहिलेली नाही. इन्स्टाग्रामवर २ कोटी फॉलोअर्स झाले तरी सरकारवर त्याचा परिणाम होत नाही, कारण स्थानिक गोदी मीडिया ने अशा बातम्यांना बगल दिली आहे. ज्याप्रमाणे पश्चिम बंगालमधील २७ लाख लोकांच्या मतांचा अधिकार हिरावून घेतला गेल्यावर समाजात कोणतीही मोठी प्रतिक्रिया उमटली नाही, त्याचप्रमाणे या ऑनलाइन पेजेसच्या बंदीबाबतही जनता गप्प आहे. जनतेला आता गप्प राहण्याची सवय जडली आहे. महागाई, पेट्रोलचे दर आणि सोन्या-चांदीच्या व्यापारातील मंदी यांसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवरून लक्ष वळवण्यासाठी अशा कारवायांचा वापर केला जातो. तरुणांनी आता आपल्या पालकांना आणि नातेवाईकांना व्हॉट्सॲप ग्रुप्समध्ये ते कशा प्रकारचे प्रोपेगंडा आणि द्वेष पसरवणारे मेसेज शेअर करतात, याबद्दल जाब विचारण्याची वेळ आली आहे.

प्रस्थापित व्यवस्थेतील भ्रष्टाचार आणि नैतिक दुटप्पीपणा

कॉकरोच जनता पार्टीच्या भाषेवर (गाली-गलौज) टीका करणाऱ्यांना चोख प्रत्युत्तर देताना स्त्रोत सांगतो की, भाषेत मर्यादा असणे आवश्यक असले तरी, सत्तेने केलेले दमन हे शिव्यांपेक्षा मोठा गुन्हा आहे. अनेक लोक सुसंस्कृत भाषा बोलतात, पण तेच लोक सिस्टीमला आतून पोखरतात, पेपर लीक करतात आणि हजारो कोटींचा घोटाळा करतात. मुख्य न्यायाधीशांच्या (CJI) एका विधानाचा हवाला देऊन सांगण्यात आले की, दिल्लीतील ३० ते ४० टक्के वकिलांच्या पदव्या बोगस आहेत. हा देशासाठी मोठा चिंतेचा विषय असायला हवा होता, पण त्यावर कोणतीही ठोस कारवाई झाली नाही. तसेच, २०१४ नंतर राजकीय भाषेत शिव्यांचा वापर मोदी समर्थकांकडून मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे, ज्याला आयटी सेलने खतपाणी घातले आहे. आज तेच लोक कॉमेडियन्सच्या भाषेला ‘भारतीय संस्कृती’च्या विरोधात ठरवत आहेत.

तरुणांपुढील आव्हाने: समय रैना आणि कुणाल कामरा

प्रसिद्ध कॉमेडियन समय रैना याने आपल्या व्हिडिओमध्ये म्हटले आहे की, जोपर्यंत दुसऱ्यांवर हल्ले होत होते तोपर्यंत आपल्याला काही होणार नाही असे वाटत होते, पण जेव्हा त्याचा सामना उजव्या विचारसरणीशी (Right Wing) झाला, तेव्हा त्याला धोक्याची जाणीव झाली. कुणाल कामरा सारख्यांनी शेवटपर्यंत झुकण्यास नकार दिला, पण त्यासाठी त्यांना मोठी किंमत मोजावी लागली. सर्वात दुर्दैवी बाब म्हणजे, जेव्हा जनता कॉमेडी शोला जाते, तेव्हा कॅमेरा प्रेक्षकांचे चेहरे दाखवत नाही, कारण लोकांना आपला चेहरा दाखवण्याची भीती वाटते. ही चुप्पीची लोकशाही अत्यंत धोकादायक आहे. सोशल मीडिया हे तुमचे स्वतःचे व्यासपीठ नाही; तुमचे अकाउंट कधीही बंद होऊ शकते आणि पोलीस तुमच्या दारावर येऊ शकतात, याची जाणीव तरुणांना आता होऊ लागली आहे.

वास्तवातील कॉमेडी: नीट पेपर लीक आणि सत्तू

आजचे वास्तव हे कोणत्याही व्यंगापेक्षा जास्त भयावह आहे. नीट (NEET) परीक्षेचा पेपर चोरीला गेला, पण त्यावर उपाय करण्याऐवजी बिहार सरकार परीक्षार्थींना सत्तू  पाजण्याची तयारी करत आहे. रणरणत्या उन्हात दुपारी २ वाजता परीक्षा घेतली जात आहे, पण सकाळी घेण्याची मागणी कोणी करत नाही. गोदी मीडिया लवकरच सत्तू पिण्याचे फायदे सांगून या मुद्द्यावरून लक्ष भरकटवेल. तसेच, उत्तर प्रदेशात विजेचे भयंकर संकट असून लोक रात्री जागून काढत आहेत, पण प्रसारमाध्यमे हे असे भासवत आहेत की जणू जनतेला रात्री जागण्याची सुवर्णसंधी मिळाली आहे. जेव्हा संकटांनाच आपण सवय बनवून घेतो, तेव्हा ऑनलाइन पक्ष काढणाऱ्या तरुणांना ‘कॉकरोच’ म्हणूनच जगावे लागेल, हेच आजचे कटू सत्य आहे.

निष्कर्ष

कॉकरोच जनता पार्टीवरील ही कारवाई केवळ एका वेबसाइटवरची बंदी नसून ती तरुणांच्या असंतोषाला दाबण्याचा प्रयत्न आहे. सरकारने याला राष्ट्रीय सुरक्षेचा धोका ठरवून तरुणांमध्ये भीती निर्माण केली आहे, जेणेकरून त्यांना आपल्या भविष्याबद्दल बोलतानाही दहावेळा विचार करावा लागेल. लोकशाहीत जेव्हा सरकारचा विरोध करणे हा गुन्हा ठरवला जातो, तेव्हा ती व्यवस्था लोकशाही उरत नाही. तरुणांना आता घराघरात संवाद साधून या दमनकारी यंत्रणेविरुद्ध मानसिक तयारी करावी लागेल, कारण ही लढाई आता केवळ ऑनलाइन राहिलेली नसून ती घराघरापर्यंत पोहोचली आहे.