भारतीय सैन्यदलातील जवानांच्या शौर्याच्या कथा आपण वारंवार ऐकतो, पण त्या गणवेशाच्या मागे दडलेली वेदना, छळ आणि उपेक्षा क्वचितच समोर येते. वृत्त वाहिनीच्या माध्यमातून समोर आलेली जवान चंदू चव्हाण, शंकर सिंग गुर्जर आणि हरेंद्र यांची व्यथा ही केवळ काही व्यक्तींची कहाणी नसून ती व्यवस्थेतील गंभीर त्रुटींकडे बोट दाखवणारी एक मोठी शोकांतिका आहे.
चंदू चव्हाण: सीमेवरील शौर्य ते नाशिकच्या तुरुंगापर्यंतचा प्रवास
२९ सप्टेंबर २०१६ रोजी भारताने केलेल्या सर्जिकल स्ट्राईकची चर्चा जगभर झाली, पण त्याच्या दहा दिवस आधी म्हणजेच १९ सप्टेंबर २०१६ रोजी काय घडले, हे चंदू चव्हाण आठवण करून देतात. त्यावेळी पाकिस्तानी सैनिकांनी भारतीय जवानांची हत्या करून त्यांच्या मृतदेहाची विटंबना केली होती, ज्यामुळे संपूर्ण देशात आणि सैन्यात प्रचंड संताप होता. चंदू चव्हाण सांगतात की, याच संतापातून त्यांनी पाकिस्तानात घुसून दोन शत्रूंना ठार केले.
पाकिस्तानी माध्यमांनी (९२ न्यूज) त्यावेळी असा दावा केला होता की, चंदू चव्हाण हे चोरासारखे घुसण्याचा प्रयत्न करताना पकडले गेले. मात्र, चंदू चव्हाण यांच्या मते, त्यांनी हे सर्व देशासाठी केले होते. पण खरी शोकांतिका तेव्हा सुरू झाली जेव्हा भारत सरकारने राजनैतिक स्तरावर (diplomatic channels) हा मुद्दा हाताळताना असे सांगितले की, चंदू चव्हाण हे चुकून सीमा ओलांडून पाकिस्तानात गेले होते. देशाच्या सुरक्षेसाठी चंदू यांनीही त्यावेळी या विधानाला सहकार्य केले.
मात्र, पाकिस्तानातून परत आल्यानंतर त्यांच्या वाट्याला जे आले ते भीषण होते. २०१६ ते २०२४ या काळात त्यांना प्रचंड मानसिक आणि शारीरिक प्रताडनेला सामोरे जावे लागले. त्यांच्यावर एफआयआर दाखल करण्यात आला आणि त्यांना नाशिकच्या मध्यवर्ती कारागृहात ठेवण्यात आले. त्यांचे म्हणणे आहे की, त्यांनी सैन्यातील भ्रष्टाचाराविरुद्ध किंवा गैरप्रकारांविरुद्ध आवाज उठवल्यामुळे त्यांना लक्ष्य करण्यात आले. आज या जवानाकडे निवृत्तीवेतन (pension) नाही, तो १२ लाख रुपयांच्या कर्जात बुडालेला आहे आणि त्याला देशात कुठेही नोकरी मिळवण्याचा अधिकार नाकारला गेला आहे. मी जर पाकिस्तानातच शहीद झालो असतो, तर आज ही भीक मागण्याची वेळ आली नसती,ही त्यांची भावना व्यवस्थेच्या क्रूरतेवर शिक्कामोर्तब करते.
बडी सिस्टिम (सहायक प्रथा): आधुनिक गुलामगिरी
सैन्यदलात जवानांना कशा प्रकारे वागवले जाते, याचे दाहक वास्तव शंकर सिंग गुर्जर आणि हरेंद्र यांनी मांडले आहे. सैन्यात भरती होताना प्रत्येक तरुणाचे स्वप्न देशसेवा करण्याचे असते, पण आत गेल्यावर त्यांना अधिकाऱ्यांच्या घरांमध्ये घरकाम करावे लागते, ज्याला बडी सिस्टिम किंवा सहायक प्रथा म्हटले जाते.
शंकर सिंग गुर्जर सांगतात की, जवानांना प्रशिक्षण देशसेवेसाठी दिले जाते, पण प्रत्यक्षात त्यांना अधिकाऱ्यांच्या पत्नींची कामे करणे, मुलांचे संगोपन करणे किंवा घरातील इतर कामांसाठी जुंपले जाते. जर एखाद्या जवानाने आपल्या स्वाभिमानासाठी या कामांना नकार दिला, तर त्याला लष्करी कायद्यांचा धाक दाखवून प्रताडित केले जाते. हरेंद्र यांनी तर असे सांगितले की, त्यांनी या गुलामगिरीला कंटाळून चक्क राजीनामा दिला. एका जवानाला अडीच वर्षांचे तांत्रिक प्रशिक्षण हे अधिकाऱ्यांच्या घरातील कामे करण्यासाठी दिले जाते का, असा परखड सवाल त्यांनी उपस्थित केला आहे.
सन्मानाची पायमल्ली आणि अधिकाऱ्यांची अरेरावी
जवानांना केवळ कामातच नाही, तर त्यांच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक स्थानावरूनही हीन वागणूक दिली जाते. हरेंद्र यांनी त्यांच्या कर्नलसोबत झालेल्या एका संवादाचा उल्लेख केला, ज्यात कर्नलने त्यांना विचारले, तुझ्या कुटुंबात कोणी आयएएस किंवा आयपीएस अधिकारी आहे का? जेव्हा हरेंद्र यांनी सांगितले की त्यांचे वडील सिपाही होते, तेव्हा कर्नलने सिपाहीची हीच औकात असते असे म्हणत त्यांचा अपमान केला.
अशा प्रकारची अरेरावी आणि सामंतशाही (feudalism) लष्करी रचनेत खोलवर रुजलेली आहे. जवानांनी जर या विरोधात तक्रार करण्याचा प्रयत्न केला, तर त्यांच्यावर जवानांना भडकवल्याचा आरोप ठेवून त्यांना सेवेतून काढून टाकले जाते. अनेक जवानांना ११-११ वर्षे सेवा करूनही पेन्शन आणि माजी सैनिक (ex-serviceman) म्हणून मिळणारे लाभ नाकारले गेले आहेत.
न्यायासाठीचा लढा आणि राजकीय उदासीनता
या पीडित जवानांनी आपली व्यथा मांडण्यासाठी राष्ट्रपती, संरक्षण मंत्री आणि अनेक राजकीय नेत्यांचे उंबरठे झिजवले. चंदू चव्हाण यांनी तर २०१९ मध्ये ऑन-ड्यूटी असताना राष्ट्रपतींना पत्र लिहून इच्छा मरणाची (euthanasia) परवानगी मागितली होती, कारण त्यांचा छळ असह्य झाला होता. संरक्षण मंत्र्यांकडे वेळ मागूनही त्यांना भेट नाकारली गेली, तर कधी केवळ तपास चालू आहे असे सांगून बोळवण करण्यात आली.
केवळ खासदार संजय सिंह यांनी या जवानांचा आवाज संसदेत उचलण्याचे आश्वासन दिले आणि त्यांना व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. जवानांचे म्हणणे आहे की, सैन्याचा गौरव हा एखाद्या व्यक्तीचा किंवा राजकीय पक्षाचा नसून तो देशाचा आहे, पण जेव्हा जवानांच्या हक्कांचा प्रश्न येतो, तेव्हा सर्वजण गप्प का बसतात?
निष्कर्ष
या जवानांच्या संघर्षावरून हे स्पष्ट होते की, आपल्या देशात जवानांचे पूजन केवळ सीमेवर असताना किंवा ते शहीद झाल्यावरच केले जाते. पण जेव्हा एखादा जवान जिवंतपणी आपल्या हक्कांसाठी आणि स्वाभिमानासाठी लढतो, तेव्हा त्याला व्यवस्थेचा शत्रू ठरवले जाते. चंदू चव्हाण यांच्यासारख्या जवानाला मी जिवंत राहून चूक केली का? असा प्रश्न पडावा, हे देशासाठी लाजीरवाणे आहे. सैन्यदलातील ही सामंतशाही मोडीत काढण्यासाठी आणि जवानांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार देण्यासाठी आता व्यापक स्तरावर राजकीय इच्छाशक्तीची आणि समाजमनाच्या जागृतीची गरज आहे. जवानांना केवळ भारत माता की जय म्हणण्यासाठी नव्हे, तर त्यांना माणसासारखे जगता यावे यासाठी न्याय मिळणे आवश्यक आहे.
