गेल्या अनेक दशकांपासून पश्चिम प्रशांत महासागरावर अमेरिकेचे एकछत्र साम्राज्य होते. परंतु, इराणसोबत वाढलेला तणाव आणि मध्य पूर्वेतील युद्धाच्या संकटामुळे अमेरिकेला आपली रणनीती बदलणे भाग पडले आहे. सलग ९ महिने समंदरमध्ये तैनात राहिल्यानंतर अमेरिकन नौसेनेचे बलाढ्य एअरक्राफ्ट कॅरियर यूएसएस अब्राहम लिंकन अत्यंत थकलेल्या अवस्थेत मायदेशी परतले आहे.
या रिकाम्या झालेल्या जागेची भरपाई करण्यासाठी पेंटागॉनला आपल्या पश्चिम प्रशांत क्षेत्रातील शेवटचे एअरक्राफ्ट कॅरियर यूएसएस जॉर्ज वॉशिंग्टन तिथून हटवून खाडी (Gulf) देशांच्या सुरक्षेसाठी पाठवावे लागले. परिणामी, जगातील अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या पश्चिम प्रशांत महासागरातून अमेरिकन नौसेनेची एअरक्राफ्ट कॅरियरची उपस्थिती पूर्णपणे शून्य झाली आहे.
वॉशिंग्टनचा हा रिकामेपणा म्हणजे बीजिंगसाठी अनेक वर्षांपासून वाट पाहत असलेली सुवर्णसंधीच ठरली. जॉर्ज वॉशिंग्टन तिथून निघताच चीनने कोणतीही वेळ न गमावता या संपूर्ण क्षेत्रात आपल्या ११० हून अधिक घातक युद्धनौका आणि कोस्ट गार्ड जहाजांची फौज उतरवली. ही सामान्य गस्ती जहाजे नसून समुद्रातील तरंगती क्षेपणास्त्रांची कोठारे आहेत. चीनने आपले नवीन टाईप ०५४ बी स्टेल्थ फ्रिगेट्स थेट मैदानात उतरवले आहेत, जे ४८ व्हर्टिकल लॉन्च मिसाइल सेल्सनी सुसज्ज आहेत. त्यांच्या सोबतीला ६४ मिसाइल वाहून नेण्याची क्षमता असलेले टाईप ०५२डी डिस्ट्रॉयर्स गस्त घालत आहेत.
या संपूर्ण चिनी बेड्याचे नेतृत्व चीनचे महाविनाशक वॉरशिप टाईप ०५५ क्रूझर करत आहे. ११२ मिसाइलांची प्रचंड क्षमता असलेले हे जहाज जगातील एकमेव असे युद्धपोत आहे, ज्यावरून YJ-21 हायपरसोनिक अँटी-शिप बॅलिस्टिक मिसाइल डागले जाऊ शकते. सध्याच्या घडीला या हायपरसोनिक क्षेपणास्त्राला रोखणे अमेरिकन एअर डिफेन्स सिस्टीमच्या आवाक्याबाहेरचे मानले जात आहे.
चीनची ही आक्रमकता केवळ समुद्राच्या पृष्ठभागापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. अमेरिकेच्या अनुपस्थितीचा पूर्ण फायदा घेत चीनच्या आण्विक पाणबुडीने प्रशांत महासागराच्या आंतरराष्ट्रीय पाण्यात थेट ७,३०० किलोमीटर अंतरापर्यंत मारक क्षमता असलेल्या सबमरीन लॉन्च बॅलिस्टिक मिसाइलचे यशस्वी परीक्षण केले आहे [२]. हा केवळ एक क्षेपणास्त्राचा प्रयोग नव्हता, तर अमेरिकेला दिलेला थेट इशारा होता की आता प्रशांत महासागराचा नवीन बॉस चीन आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर समुद्रावर वर्चस्व गाजवणाऱ्या अमेरिकेला हा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा धक्का मानला जात आहे.
अमेरिका-इराण सोशल मीडिया वॉर: होरमुझ विरुद्ध कॅलिफोर्निया कूटनीती
दुसरीकडे, मध्य पूर्वेतील इराण आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आता केवळ लष्करी आघाड्यांवर मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो डिजिटल नकाशांच्या आणि सोशल मीडियाच्या पातळीवर पोहोचला आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांच्या ट्रुथ सोशल अकाऊंटवर जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेल मार्ग असलेल्या स्ट्रेट ऑफ होरमुझ चा नकाशा शेअर केला. या नकाशात त्यांनी होरमुझच्या खाडीला लाल रंगात गोल करून नवीन अमेरिकन भूभाग असे घोषित केले. विशेष म्हणजे, व्हाईट हाऊसनेही अधिकृतपणे ट्रम्प यांच्या या वादग्रस्त दाव्याचे समर्थन करत त्यांच्या एक्स (X) हँडलवरून ही पोस्ट रीपोस्ट केली. यावरून हे स्पष्ट होते की, अमेरिका या युद्धाच्या नावाखाली जगातील सर्वात महत्त्वाच्या ऊर्जा कॉरिडॉरवर कायमस्वरूपी ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहे.
या आक्रमक आणि काहीशा बालिश दाव्याला इराणने त्याच भाषेत सणसणीत उत्तर दिले. भारतामधील हैदराबाद येथील इराणच्या महावाणिज्य दूतावासने आपल्या अधिकृत एक्स हँडलवरून अमेरिकेचा एक नकाशा प्रसिद्ध केला. या नकाशात त्यांनी अमेरिकेचे सर्वात श्रीमंत आणि शक्तिशाली राज्य कॅलिफोर्निया निळ्या रंगात हायलाईट करून त्याला इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराणचा नवीन भूभाग असे घोषित केले. इराणचे उप-परराष्ट्र मंत्री काझिम गरीबाबादी यांनी ट्रम्प यांच्यावर हल्ला चढवताना स्पष्ट शब्दांत सुनावले की, होरमुझबाबतचा ट्रम्प यांचा हा गैरसमज लवकरच दूर होईल, अन्यथा इराण या संभ्रमित व्यक्तीचा भ्रम दूर करेल.
या विधानाला एक विशिष्ट रणनीतिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय संदर्भ देखील आहे. लॉस एंजेलिस आणि कॅलिफोर्नियामध्ये इराणच्या बाहेर राहणारी जगातील सर्वात मोठी इराणी लोकसंख्या वास्तव्यास आहे.
दरम्यान, जून महिन्यात युद्ध थांबवण्यासाठी अमेरिका, इराण आणि ओमान यांच्यात सुरू असलेली चर्चा पूर्णपणे निष्फळ ठरली आहे. इराणने स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत अमेरिका त्यांची सागरी कोंडी मागे घेत नाही, तोपर्यंत होरमुझच्या मार्गावर इराणचेच नियंत्रण राहील. या नवीन घडामोडींमुळे दोन्ही देशांमधील चर्चेचे सर्व दरवाजे बंद झाले आहेत आणि हा संघर्ष वैयक्तिक आणि अत्यंत धोकादायक वळणावर पोहोचला आहे.
इस्रायलची सीरियातील मोठी चूक आणि इस्लामिक नाटोची नांदी
या महासंघर्षाची तिसरी महत्त्वाची बाजू म्हणजे इस्रायल आणि सीरिया यांच्यातील वाढलेला तणाव. इस्रायलने सीरियातील तुर्कीच्या सीमेपासून अवघ्या ७० किमी अंतरावर असलेल्या अबू अल-दुहूर एअरबेस वर थेट क्षेपणास्त्र हल्ला केला. विशेष म्हणजे, या एअरबेसच्या धावपट्टीची डागडुजी करण्यासाठी तुर्कीची टेक्निकल टीम तेथे उपस्थित असताना हा हल्ला झाला. सीरियाची नवीन सरकार आणि तुर्कीने स्पष्ट केले की, तेथे कोणतीही स्थायी लष्करी उपस्थिती नव्हती, तर तुर्कीचे पथक केवळ पायाभूत सुविधांच्या उभारणीसाठी मदत करत होते.
तज्ज्ञांच्या मते, इस्रायल सीरियामध्ये तुर्कीच्या सैन्याची किंवा एअर डिफेन्स सिस्टीमची कोणतीही तैनाती खपवून घेण्यास तयार नाही. परंतु, या एकतर्फी हल्ल्यामुळे इस्रायलचा मित्र देश अमेरिकादेखील नाराज झाला आहे. अमेरिकेचे दूत टॉम बॅराक यांनी या हल्ल्याला अनावश्यक तणाव वाढवणारा ठरवले असून, अशा प्रकारच्या कृत्यांमुळे नाटोचा सहकारी असलेला तुर्की देश थेट लष्करी संघर्षात ओढला जाऊ शकतो, असा इशारा दिला आहे.
या हल्ल्याची वेळ आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठी खळबळ उडवणारी आहे. नुकताच मक्का येथे सौदी अरेबिया, तुर्की आणि पाकिस्तान यांच्यात त्रिपक्षीय संरक्षण करार झाला आहे, ज्याला जागतिक विश्लेषक इस्लामिक नाटो चे नाव देत आहेत. या करारांतर्गत कोणत्याही एका देशावर झालेला हल्ला हा तिन्ही देशांवर झालेला हल्ला मानला जाईल.
हल्ल्याच्या दुसऱ्याच दिवशी सीरियाचे परराष्ट्र मंत्री असद हसन अल-शैबानी हे तब्बल १९ वर्षांनंतर ऐतिहासिक इस्लामाबाद (पाकिस्तान) दौऱ्यावर पोहोचले. पाकिस्तानने इस्रायली हल्ल्याचा तीव्र शब्दांत निषेध करत सीरियाच्या सार्वभौमत्वाला पूर्ण पाठिंबा दिला आहे. यावरून सीरिया आता वेगाने या नव्याने उदयास येणाऱ्या इस्लामिक नाटोच्या प्रभावाखाली जात असल्याचे दिसून येत आहे.
विश्लेषणात्मक संपादकीय निष्कर्ष
या तीन वेगवेगळ्या वाटणाऱ्या परंतु एकमेकांशी घट्ट जोडलेल्या आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमधून काही अत्यंत महत्त्वाचे निष्कर्ष समोर येतात:
१. अमेरिकेच्या महासत्ता पदाला खिळ: दुसऱ्या महायुद्धानंतर पहिल्यांदाच अमेरिकेचे सागरी वर्चस्व एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर आव्हानाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. मध्य पूर्वेतील संघर्षात अडकल्यामुळे अमेरिकेला आपले मोहरे बदलावे लागत आहेत, ज्याचा फायदा चीन प्रशांत महासागरात आपले वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी घेत आहे.
२. सागरी नाकेबंदी आणि ऊर्जा युद्ध: स्ट्रेट ऑफ होरमुझ आणि प्रशांत महासागर हे जागतिक व्यापाराचे मुख्य महामार्ग आहेत. या महामार्गांवर ताबा मिळवण्यासाठी अमेरिका, चीन आणि इराण यांच्यात सुरू असलेले युद्ध भविष्यात जागतिक आर्थिक व्यवस्थेला मोठा धक्का देऊ शकते.
३. नवीन लष्करी आघाड्यांचा उदय: इस्रायलच्या आक्रमक भूमिकेमुळे मध्य पूर्वेतील देश आणि इस्लामिक जग एकत्र येत आहे. ‘इस्लामिक नाटो’ आणि पाकिस्तान-तुर्की-सौदी यांच्यातील वाढते सहकार्य हे आगामी काळातील नवीन लष्करी समीकरणांचे संकेत देत आहेत.
एकंदरीत, अमेरिकेने घेतलेली माघार किंवा त्यांची रणनीतिक मजबुरी जागतिक राजकारणाला एका नव्या बहु-ध्रुवीय व्यवस्थेकडे घेऊन जात आहे, जिथे ड्रॅगन समुद्राचा नवा बॉस बनू पाहत आहे, तर मध्य पूर्वेमध्ये नवीन युतीचे वारे वाहू लागले आहेत.
