शेअर बाजारातील भूकंप: एका घोषणेने उडालेला हाहाकार
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ईराणसाठी डूम्स डे म्हणजेच प्रलय दिवसाची घोषणा केली आणि त्यांच्यावर कठोर आर्थिक निर्बंध (सेकंडरी सॅन्क्शन्स) लादण्याचा इशारा दिला. ट्रम्प यांना वाटले की या घोषणेने ईराण पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल, परंतु प्रत्यक्षात अमेरिकन शेअर बाजारच धडाधड कोसळला. २० ऑगस्टच्या आकडेवारीनुसार, केवळ तीन आठवड्यांच्या कालावधीत अमेरिकन शेअर बाजारात सर्वात मोठी घसरण पाहायला मिळाली. या घसरणीचा तपशील खालीलप्रमाणे आहे:
- डाऊ जोन्स : १.३२% म्हणजेच थेट ७०३ अंकांनी कोसळला.
- एस अँड पी ५०० : ६६ अंकांची मोठी घसरण.
- नॅस्डॅक : २६३ अंकांनी खाली आला.
- रसेल २००० : ४० अंकांची घसरण नोंदवली गेली.
हा शेअर बाजाराचा भूकंप हे स्पष्ट संकेत देतो की, जेव्हा तुम्ही एखाद्या देशावर आर्थिक निर्बंध लादता, तेव्हा त्याचा थेट फटका तुमच्याच अर्थव्यवस्थेला बसतो. निर्बंध नेहमी अशा देशावर लादले जातात ज्याच्याशी तुमचे आर्थिक संबंध असतात किंवा ज्याच्याकडून तुम्ही माल खरेदी करत असता. त्यामुळे ईराणशी प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष व्यापार करणाऱ्या आणि अमेरिकेशी संबंधित असलेल्या उद्योगांना याचा प्रचंड मोठा फटका बसणार आहे.
कच्च्या तेलाचा भडका आणि हरमूजची खाडी
या आर्थिक युद्धाचा सर्वात मोठा परिणाम ऊर्जा क्षेत्रावर झाला आहे. जगातील एकूण तेल पुरवठ्यापैकी तब्बल एक तृतीयांश (सुमारे २०%) कच्च्या तेलाची वाहतूक ही हरमूजच्या खाडीतून (Strait of Hormuz) होते. ट्रम्प यांनी ईराणच्या विरोधात आक्रमक पवित्रा घेताच आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत. कच्च्या तेलाचा दर प्रति बॅरल ९४ ते ९५ डॉलर्सपर्यंत पोहोचला आहे. ही दरवाढ अमेरिकेच्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेला हादरवून टाकणारी आहे, कारण तेलाच्या किमती वाढल्या की वाहतूक खर्च वाढतो आणि महागाईचे दुष्टचक्र सुरू होते.
अमेरिकन महागाईचे दुष्टचक्र आणि ग्राहकांची मानसिकता
पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती वाढण्याचा प्राथमिक परिणाम म्हणजे जीवनावश्यक वस्तू, विशेषतः भाज्या आणि इतर माल महाग होतो, कारण सर्व वाहतूक याच इंधनावर अवलंबून असते. परंतु, अमेरिकेत याचे दुय्यम परिणाम अधिक घातक ठरतो. भारतासारख्या देशांमध्ये लोक जर १० रुपये कमवत असतील तर ५ रुपये भविष्यासाठी वाचवतात. मात्र, अमेरिकेची अर्थव्यवस्था संपूर्णपणे कंजम्प्शन बेस्ड (उपभोगावर आधारित) आहे. तिथे लोक बचत करत नाहीत; जे काही कमवतात ते भांडवलदारांच्या बाजारपेठेत खर्च करतात. त्यामुळे तिथे बचतीचे प्रमाण नगण्य असते. काही प्रमाणात असलेली बचत ही केवळ गुंतवणुकीच्या स्वरूपात असते आणि शेअर बाजार कोसळल्यास ती गुंतवणूकही बुडते.
जेव्हा जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव वाढतात, तेव्हा लोकांची खरेदी क्षमता संपते आणि बाजारातील मागणी मोठ्या प्रमाणावर घटते. मागणी घटल्यामुळे कंपन्यांचे उत्पादन कमी होते, परिणामी देशाचा एकूणच जीडीपी घसरू लागतो. हीच भीती सध्या अमेरिकन बाजाराला सतावत आहे.
फेडरल रिझर्व्हचा पेच: व्याजदर की महागाई?
महागाई वाढल्यास त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सरकारला म्हणजेच फेडरल रिझर्व्हला व्याजदर वाढवावे लागतात, जेणेकरून बाजारातील पैशांची उपलब्धता कमी होईल आणि खरेदीवर मर्यादा येतील. परंतु व्याजदर जास्त ठेवल्यास उद्योगपती आणि व्यावसायिक बँकांकडून कर्ज घेत नाहीत. जेव्हा नवीन व्यवसायांसाठी कर्ज मिळणे महाग होते, तेव्हा आर्थिक व्यवहार मंदावतात. त्यामुळे आर्थिक चक्र रुळावर आणण्यासाठी व्याजदर कमी करावे लागतात, पण व्याजदर कमी केले की महागाई अधिकच वाढते. महागाई आणि व्याजदर हे परस्परांच्या विरुद्ध काम करतात (ब्याज वाढले की महागाई कमी होते, आणि व्याज कमी झाले की महागाई वाढते). या चक्रव्यूहात सध्या अमेरिकेची अर्थव्यवस्था वाईट रितीने अडकली आहे.
४० ट्रिलियन डॉलरचे कर्ज आणि दिवाळखोरीचे सावट
अमेरिकन सरकार सध्या चालते ते केवळ कर्जाच्या बळावर. आज अमेरिकन सरकारवर तब्बल ४० ट्रिलियन डॉलर्सचे प्रचंड कर्ज आहे, ज्यामुळे देश दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. सरकार चालवण्यासाठी त्यांना सातत्याने नवीन कर्ज घ्यावे लागते. अशा वेळी बाजारात व्याजदर जास्त असल्यामुळे गुंतवणूकदार अमेरिकेचे ट्रेझरी बाँड्स खरेदी करण्यास उत्सुक नसतात. बाँड्सची मागणी कमी झाल्यामुळे सरकारला बाँड यील्ड म्हणजेच त्यावर मिळणारा परतावा वाढवून द्यावा लागतो. बाँड यील्ड वाढल्यामुळे सरकारचा कर्ज घेण्याचा खर्च अतोनात वाढतो. ट्रम्प यांनी हे संकट रोखण्यासाठी बाँड बायबॅक करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्याचा काहीही उपयोग झालेला नाही. अमेरिकेचे बाँड्स खरेदी करणाऱ्यांमध्ये जपान (जिथे आधी व्याजदर शून्य होते, आता १% झाले आहेत) आणि संयुक्त अरब अमिराती सारख्या मध्यपूर्वेतील देशांचा समावेश आहे. परंतु अमेरिकेतील सध्याची राजकीय आणि आर्थिक अस्थिरता पाहता, हे गुंतवणूकदार आता आपला पैसा सुरक्षित ठेवण्यास किंवा इतरत्र गुंतवण्यास प्राधान्य देत आहेत. याचा परिणाम म्हणून अमेरिकेत गृह कर्ज, कार कर्ज आणि कंपन्यांचे कर्ज महाग झाले आहे, ज्यामुळे कॉर्पोरेट नफ्यावर आणि शेअरच्या किमतींवर प्रचंड दबाव निर्माण झाला आहे.
चीनचा फॅक्टर आणि व्यापार युद्धाची भीती
या गोंधळात चीनने ट्रम्प यांच्या ईराणवरील निर्बंधांना बकवास ठरवले आहे. जर डोनाल्ड ट्रम्प यांनी चीनवरही निर्बंध लादण्याचा प्रयत्न केला, तर अमेरिकन बाजार पूर्णपणे कोसळेल, कारण अमेरिकेचे बहुतांश उद्योग चीनच्या पुरवठा साखळीवर अवलंबून आहेत. चीनवर टॅरिफ किंवा ड्युटी लावल्यास अमेरिकेत चीनचा माल महाग होईल, ज्यामुळे तिथल्या स्थानिक कंपन्यांचे कंबरडे मोडीत निघेल.
नताली हार्प वाद: ट्रम्प यांच्या ट्रुथ सोशलची पडद्यामागची सूत्रधार
एकीकडे अमेरिकेची अर्थव्यवस्था कोसळत असताना, दुसरीकडे डोनाल्ड ट्रम्प एका गंभीर वैयक्तिक आणि राजकीय वादात अडकले आहेत. त्यांची अत्यंत जवळची सहकारी नताली हार्प ही सध्या अमेरिकन राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आली आहे. ट्रम्प यांच्या ट्रुथ सोशल या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर काय पोस्ट केले जावे आणि काय नाही, याचे सर्व निर्णय ट्रम्प यांना न विचारता नतालीच घेते. इतकेच नव्हे, तर जगातील इतर देशांचे राष्ट्राध्यक्ष किंवा पंतप्रधान ट्रम्प यांच्या भेटीची वेळ घेण्यासाठी नतालीलाच संपर्क साधतात.
जॉर्जियाचे डेमोक्रॅटिक सिनेटर जॉन ओसॉफ यांनी ट्रम्प यांच्यावर सडकून टीका करताना म्हटले आहे की, ट्रम्प यांना त्यांचे काम (राष्ट्राध्यक्षपद) सांभाळण्यात काहीही रस नाही. त्यांना एकतर बॉल रूम बांधायचे असतात किंवा नतालीसोबत फिरायचे असते. नतालीला ट्रम्प यांच्या स्टाफमध्ये ह्यूमन प्रिंटर म्हणून ओळखले जाते, कारण ती ट्रम्प यांच्याविषयीच्या केवळ चांगल्या आणि कौतुकाच्या बातम्या प्रिंट करून त्यांना दाखवते आणि त्यांच्यावर होणारी टीका किंवा शिव्या त्यांच्यापासून लपवून ठेवते.
अलीकडेच डेली बीस्ट ने नताली हार्प हिने २०२३ मध्ये ट्रम्प यांना लिहिलेली अत्यंत भावनिक आणि वैयक्तिक पत्रे प्रसिद्ध केली आहेत, ज्याने अमेरिकेत खळबळ उडवून दिली आहे. या पत्रांमध्ये नतालीने ट्रम्प यांना आपल्या जीवनाचा रक्षक आणि संरक्षक म्हटले आहे. तसेच ती ट्रम्प यांच्याशी बोलणाऱ्या आणि सुंदर दिसणाऱ्या इतर महिलांचा हेवा करते, असेही तिने लिहिले आहे. हे पत्रव्यवहार ट्रम्प यांच्या स्कॉटलंड आणि आयर्लंड दौऱ्यादरम्यानचे आहेत, जेव्हा ट्रम्प ७६ वर्षांचे आणि नताली ३१ वर्षांची होती. या वैयक्तिक वादामुळे ट्रम्प यांच्या प्रतिमेला मोठा धक्का बसला आहे.
मध्यावधी निवडणुका आणि ट्रम्प यांची संभाव्य माघार
नोव्हेंबर महिन्यात अमेरिकेत मध्यावधी निवडणुका घातल्या आहेत. अशा मोक्याच्या वेळी डोनाल्ड ट्रम्प यांची अप्रूवल रेटिंग (लोकप्रियता) केवळ ३०% ते ३३% पर्यंत खाली घसरली आहे. म्हणजेच १०० पैकी फक्त ३३ लोक ट्रम्प यांच्या पाठीशी उभे आहेत. या सर्व परिस्थितीचा सारांश असा की, निवडणुकीच्या तोंडावर पसरलेला हा आर्थिक आणि वैयक्तिक रायता ट्रम्प यांना महागात पडणार आहे. त्यामुळे इतिहासाची पुनरावृत्ती करत ट्रम्प लवकरच ईराणवरील निर्बंधांच्या मुद्द्यावरून माघार घेतील, असा अंदाज आहे. “मला अमुक एका देशाने मध्यस्थीची विनंती केली, म्हणून मी निर्बंध शिथिल करत आहे” असा बहाणा करत ट्रम्प पुन्हा एकदा ईराणसमोर नमते घेतील आणि जॅरेड कुशनर (ट्रम्प यांचे जावई) यांना मध्यस्थीसाठी पाठवून स्वतःचे हितसंबंध साधण्याचा प्रयत्न करतील. शेवटी, ईराणला धडा शिकवण्याच्या नादात ट्रम्प यांनी स्वतःच्याच पायावर धोंडा मारून घेतला आहे, हे आता अमेरिकन जनतेलाही कळून चुकले आहे.
