२०१३ चा तो लाकडी लाल किल्ला आणि आजची परिस्थिती भारतीय राजकारणाच्या इतिहासात प्रतीकांना मोठे महत्त्व आहे. १५ ऑगस्ट २०१३ ची ती घटना आजही अनेकांच्या स्मरणात असेल, जेव्हा गुजरातचे तत्कालीन मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी एका लाकडी लाल किल्ल्यासमोर उभे राहून देशाला उद्देशून भाषण दिले होते. त्या भाषणात त्यांनी तत्कालीन पंतप्रधान मनमोहन सिंह यांच्या सरकारवर कडाडून टीका केली होती. त्यावेळचे मोदी हे तरुणांच्या रोजगाराबद्दल, डॉलरच्या तुलनेत रुपयाच्या घसरणीबद्दल, महिलांच्या सुरक्षेबद्दल आणि भ्रष्टाचाराबद्दल अत्यंत संवेदनशील असल्याचे भासवत होते. सत्तेत येण्यापूर्वी त्यांच्या भाषणांमधून एक असा नायक उभा राहत होता, जो देशातील व्यवस्थेच्या प्रत्येक त्रुटीवर बोट ठेवत होता. मात्र, आज जेव्हा ते स्वतः पंतप्रधान आहेत, तेव्हा परिस्थिती पूर्णपणे बदललेली दिसते.
शिक्षणाचा उडालेला बोजवारा आणि विद्यार्थ्यांचा आक्रोश आज देशातील शिक्षण व्यवस्था एका मोठ्या संकटातून जात आहे. पंतप्रधान परीक्षा पे चर्चा सारख्या कार्यक्रमांतून विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतात, पण प्रत्यक्षात परीक्षांची अवस्था अत्यंत दयनीय आहे. पेपर फुटीच्या घटना, निकालांमधील गोंधळ आणि फ्रॉड सिस्टिम मुळे १८ लाख विद्यार्थ्यांचे भविष्य अंधारात आहे. जेव्हा देशातील तरुण रस्त्यावर उतरून आपल्या हक्कासाठी ओरडत असतो, तेव्हा पंतप्रधान त्यावर भाष्य करण्याऐवजी उत्तर प्रदेशातील आंब्यांच्या विविध जातींबद्दल किंवा खगोलविज्ञानातील (Astronomy) रुचीबद्दल बोलताना दिसतात.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ज्या उच्च शिक्षण संस्थांवर देशाची भिस्त आहे, तिथेही रिक्त पदांचे मोठे संकट आहे. आकडेवारीनुसार:
- IIT मध्ये ४०% पदे खाली आहेत.
- NIT मध्ये २९% पदे रिक्त आहेत.
- IIM मध्ये ३१% जागा भरलेल्या नाहीत.
- केंद्रीय विद्यापीठांमध्ये तर ५६% प्रोफेसरची पदे रिक्त आहेत.
या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, देशाची शैक्षणिक प्रगती केवळ भाषणांपुरतीच मर्यादित आहे. जमिनीवरची परिस्थिती ही आहे की, पहिलीत प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी केवळ १८% विद्यार्थी १२ वी पर्यंत पोहोचतात. उर्वरित मुले नेमकी कुठे जातात, हा एक गंभीर प्रश्न आहे.
आर्थिक संकट आणि मध्यमवर्गाची कोंडी पंतप्रधानांनी भाषणांमधून आर्थिक संकटाची चाहूल दिली खरी, पण त्यानंतर त्यांनी विकसित भारत २०४७ चे स्वप्न विकण्यास सुरुवात केली. वास्तवात, देशाचा परकीय चलन साठा (Forex Reserve) संकटात येऊ शकतो आणि महागाई वाढण्याची शक्यता आहे. विदेशी गुंतवणूकदार (FII) भारताबाहेर पैसा काढून नेत आहेत. केवळ मे महिन्यात ३२,००० कोटी रुपयांहून अधिक गुंतवणूक बाहेर गेली आहे. मेक इन इंडिया च्या घोषणा दिल्या जात असल्या तरी, त्यासाठी लागणारा कच्चा माल आजही चीनमधूनच येतो. चीन आपल्या विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर आणि संशोधनावर मोठा खर्च करतो, ज्यामुळे त्यांची अर्थव्यवस्था जगाला त्यांच्यावर अवलंबून ठेवते, तर भारतात मात्र केवळ विचारधारेची (Ideology) लढाई लढली जात आहे. ज्या मध्यमवर्गाने २०१३ मध्ये मोदींच्या भाषणांवर टाळ्या वाजवल्या होत्या, तोच मध्यमवर्ग आज सर्वात जास्त संकटात आहे. नोकऱ्या जात आहेत, छोटे व्यापारी अर्थव्यवस्थेच्या जाळ्यात अडकले आहेत आणि गुंतवणुकीवर योग्य परतावा मिळत नाहीये.
सुरक्षा, राजकारण आणि घटनात्मक पेच देशांतर्गत सुरक्षेचा विचार केल्यास मणिपूरपासून जम्मू-काश्मीरपर्यंत आव्हाने कायम आहेत. पण सरकार या मुद्द्यांवर गांभीर्याने चर्चा करण्याऐवजी काश्मीरमधील कलारी नावाच्या व्यंजनाबद्दल किंवा नदी स्वच्छ करणाऱ्या व्यक्तींबद्दल बोलणे पसंत करते. राजकारणात सत्ता हे सुरक्षेचे साधन बनले आहे. जोपर्यंत सत्ता हातात आहे, तोपर्यंतच सुरक्षा आणि संविधानिक ताकद सोबत असते. ममता बॅनर्जींचे उदाहरण येथे महत्त्वाचे ठरते; सत्ता गेल्यानंतर त्या कशा प्रकारे मदतीसाठी राहुल गांधींच्या एका फोनवर विसंबून राहतात, हे सत्तेचे बदलते स्वरूप दर्शवते. आज देशात अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे की, सत्तेला लोकांच्या प्रश्नांशी काही देणेघेणे राहिलेले नाही. जेव्हा सत्ता म्हणजे केवळ सुरक्षा आणि कायद्याच्या वर जाऊन काम करणे असा अर्थ होतो, तेव्हा लोकशाही धोक्यात येते.
भविष्यातील तीन मोठी संकटे स्त्रोतानुसार, भारतासमोर सध्या तीन मोठी संकटे उभी आहेत:
१. मेरिट विरुद्ध विचारधारा: जगाची प्रगती कर्तृत्वावर (Merit) अवलंबून असते, पण भारतात व्यवस्थेचा प्रत्येक भाग खिळखिळा झाला असून, तिथे केवळ आपला माणूस किंवा विशिष्ट विचारधारेत बसणाऱ्या व्यक्तीलाच स्थान दिले जात आहे.
२. लोकशाहीचे भवितव्य: गेल्या १२ वर्षात लोकशाहीतील मुद्द्यांची जागा इव्हेंट्सनी घेतली आहे. निवडणुकीतून होणारे सत्तापरिवर्तन आणि त्यातून सुटणारे प्रश्न आता धूसर होत चालले आहेत.
३. मध्यमवर्गाचा अपेक्षाभंग: ज्या वर्गाने २०१३ मध्ये एक स्वप्न पाहून पंतप्रधान निवडून दिले होते, आज त्यांच्याच मुलांच्या भविष्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
लाल किल्ल्याच्या भाषणाची प्रतीक्षा पंतप्रधानांनी एकदा म्हटले होते की, मी तर झोळी उचलून निघून जाईन. आज जेव्हा देश बेरोजगारी, महागाई आणि शिक्षण व्यवस्थेच्या ढासळत्या स्थितीशी झुंजत आहे, तेव्हा हे शब्द ऐकून भीती वाटते. लोकांच्या मनात आक्रोश आहे, पण सत्तेच्या वर्तुळात शांतता आहे. आता सर्वांचे लक्ष १५ ऑगस्टच्या लाल किल्ल्यावरील भाषणाकडे लागले आहे. पंतप्रधान देशाच्या वास्तविक परिस्थितीवर बोलतील की पुन्हा एकदा आंब्यांच्या जाती आणि स्वप्नांच्या जगाचे दर्शन घडवतील, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
