मोदींना कोण हरवू शकते? भारतीय राजकारणात सध्याचा सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना हरवले जाऊ शकते का? आणि जर हरवले जाऊ शकते, तर ते काम फक्त काँग्रेसच करू शकते का?तांत्रिकदृष्ट्या पाहिल्यास, काँग्रेस हा एकमेव असा पक्ष आहे ज्याच्याकडे राष्ट्रीय स्तरावर संघटनात्मक बांधणी आहे आणि आजही देशाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात काँग्रेसचा कार्यकर्ता किंवा नेता सापडू शकतो. सद्यस्थितीत काँग्रेस सात राज्यांमध्ये स्वबळावर किंवा मित्रपक्षांसोबत सत्तेत आहे. मात्र, केवळ व्याप्ती असून चालत नाही; मोदींना हरवणे सोपे नाही कारण मोदी एकटे लढत नाहीत, तर त्यांची संपूर्ण निवडणूक यंत्रणा लढत असते.
अमित शहा विरुद्ध राहुल गांधींचे चाणक्य पंतप्रधान मोदींच्या विजयाची पटकथा पडद्यामागून अमित शहा लिहित असतात. याच पार्श्वभूमीवर प्रश्न उपस्थित होतो की, जर मोदींकडे अमित शहा आहेत, तर राहुल गांधींचे चाणक्य कोण? काँग्रेसमध्ये मल्लिकार्जुन खरगे, के.सी. वेणुगोपाल, जयराम रमेश, अशोक गेहलोत किंवा भूपेश बघेल असे अनेक चेहरे आहेत, पण अमित शहा यांच्या तोडीचा मास्टर रणनीतीकार राहुल गांधींकडे आहे का, हा खरा कळीचा मुद्दा आहे. इतिहासाकडे वळून पाहिले तर प्रत्येक मोठ्या नेत्याच्या मागे एक सक्षम रणनीतीकार होता. पंडित नेहरूंसाठी सरदार वल्लभभाई पटेल संघटना चालवण्याचे काम करत असत, अटल बिहारी वाजपेयी यांच्यासाठी लालकृष्ण अडवाणी चाणक्य होते, तर सोनिया गांधी यांच्यासाठी अहमद पटेल यांनी २००४ आणि २००९ मध्ये भाजपला धूळ चारण्यासाठी पडद्यामागून सर्व रणनीती आखली होती.
राहुल गांधींचे प्रयत्न आणि भारत जोडो यात्रेचा परिणाम गेल्या काही वर्षांत राहुल गांधींनी जमिनीवर उतरून प्रचंड मेहनत घेतली आहे. भारत जोडो यात्रा हा त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील आणि २०२४ च्या निवडणुकांसाठी एक टर्निंग पॉईंट ठरला. कन्याकुमारी ते काश्मीरपर्यंत पायी प्रवास केल्यामुळे काँग्रेसची जागा ५० वरून १०० पर्यंत पोहोचली. जर राहुल गांधींच्या पाठीशी एखादा चाणक्य किंवा प्रबळ रणनीतीकार असता, तर काँग्रेस १५० जागांचा टप्पा पार करू शकली असती आणि मोदींना सत्तेवरून खाली खेचणे शक्य झाले असते, असे राजकीय विश्लेषक मानतात.
संघटनात्मक कमतरता आणि राज्यांची स्थिती राहुल गांधींनी मेहनत केली आणि नॅरेटिव्ह सेट केला, तरीही अनेक राज्यांमध्ये काँग्रेसच्या संघटनात्मक बांधणीचा अभाव दिसून आला. छत्तीसगड, मध्य प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, दिल्ली आणि गुजरात यांसारख्या राज्यांमध्ये काँग्रेसची जमीन कमकुवत असल्याचे दिसून आले.
- छत्तीसगड: ११ पैकी फक्त १ जागा मिळाली.
- मध्य प्रदेश: २९ पैकी शून्य जागा (काँग्रेसचा बालेकिल्ला असूनही)
- गुजरात: २६ पैकी केवळ १ जागा
- दिल्ली आणि उत्तराखंड: शून्य जागा या ८२ जागांपैकी काँग्रेसला केवळ २ जागा मिळाल्या, याचे मुख्य कारण स्थानिक नेतृत्वाचा आणि बूथ व्यवस्थापनाचा अभाव हे होते.
याउलट, जिथे स्थानिक नेतृत्व मजबूत होते, तिथे काँग्रेसला चांगले यश मिळाले. हरियाणा (१० पैकी ५), राजस्थान (८ जागा), महाराष्ट्र (१३ जागा) आणि तेलंगणा (१७ पैकी ८) ही याची उत्तम उदाहरणे आहेत.
के.सी. वेणुगोपाल: रणनीतीकार की अडथळा? सध्या राहुल गांधींच्या टीममध्ये के.सी. वेणुगोपाल हे संघटनात्मक सरचिटणीस म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. पक्षाचा संपूर्ण ढाचा, तिकीट वाटप आणि निवडणूक रणनीतीची जबाबदारी त्यांच्याकडे आहे. मात्र, त्यांच्या कार्यक्षमतेवर काँग्रेसच्या आतूनच प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. अनेकांच्या मते, ते दक्षिण भारतातून (केरळ) येत असल्याने त्यांना उत्तर, पूर्व आणि पश्चिम भारताच्या राजकीय आणि भौगोलिक परिस्थितीचे पुरेसे ज्ञान नाही [७]. काही नेते तर त्यांना लायबिलिटी (ओझे) मानतात. ते राहुल गांधींचे विश्वासू आणि वफादार असले तरी, त्यांची तुलना अमित शहा यांच्या निवडणूक रणनीतीशी होऊ शकत नाही.
डी.के. शिवकुमार: दक्षिण भारताचा चाणक्य? काँग्रेसमध्ये सध्या डी.के. शिवकुमार हे एक प्रभावी रणनीतीकार म्हणून समोर येत आहेत, ज्यांना ‘दक्षिण भारताचा चाणक्य’ म्हटले जाते. त्यांनी तेलंगणा जिंकून दिले, कर्नाटक भाजपच्या हातून हिसकावून घेतले आणि मोदी-शहांच्या काळात भाजप आमदारांकडून क्रॉस वोटिंग करून घेण्याची किमयाही त्यांनी करून दाखवली. २०१७ मध्ये जेव्हा अहमद पटेल यांची राज्यसभेची जागा धोक्यात होती, तेव्हा ४० हून अधिक आमदारांना रिसॉर्टमध्ये सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारी शिवकुमार यांनीच यशस्वीपणे पार पाडली होती. त्यांना केवळ दक्षिणच नाही, तर उत्तर भारताच्या राजकारणाचीही खोलवर माहिती असल्याचे सांगितले जाते.
अहमद पटेल यांची उणीव सोनिया गांधींच्या काळात अहमद पटेल हे पक्षाचे मुख्य रणनीतीकार होते. युतीमधील पक्षांना सोबत जोडणे, नाराज नेत्यांची समजूत काढणे आणि संकटाच्या वेळी पक्षाला मार्ग दाखवणे यात त्यांचा हातखंडा होता. त्यांच्या निधनानंतर काँग्रेसमध्ये अशा पॉलिटिकल माईंडची मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे, जी आजही काँग्रेसला जाणवत आहे.
राहुल गांधींची नवीन दिशा: प्रतिरोध (Resistance) आजच्या राजकीय परिस्थितीत निष्पक्ष निवडणुका होणे कठीण आहे, असा राहुल गांधींचा ठाम समज झाला आहे [१२]. त्यामुळे त्यांनी आता प्रतिरोधाची नवी दिशा निवडली आहे. केवळ निवडणुकीची वाट न पाहता, रस्त्यावर उतरून संघर्ष करणे, जनतेचे प्रश्न मांडणे (उदा. NEET, CBSE, ग्रेट निकोबार प्रकल्प) हाच मोदींविरोधातील खरा लढा असल्याचे त्यांनी इंडिया आघाडीच्या बैठकीत स्पष्ट केले. सकाळी उठल्यावर आपण आज कसा प्रतिरोध करू शकतो, याचा विचार केला पाहिजे,असे राहुल गांधींचे मत आहे.
निष्कर्ष: सर्वात मोठे आव्हान राहुल गांधींनी संघर्षाची नवी लकीर ओढली असली, तरी काँग्रेसची निवडणूक यंत्रणा आणि संघटनात्मक ढाचा बदलण्याचे मोठे आव्हान त्यांच्यासमोर आहे. के.सी. वेणुगोपाल यांच्याच हातात ही यंत्रणा राहणार की राहुल गांधींना एखादा नवीन चाणक्य सापडणार, यावर काँग्रेसचे भविष्य अवलंबून आहे. जोपर्यंत पक्षाच्या कमकुवत दुव्यांवर काम केले जात नाही, तोपर्यंत संघटना मजबूत होणार नाही. त्यामुळे, राहुल गांधींसाठी केवळ मेहनत पुरेशी नाही, तर त्यांच्याकडे अमित शहांच्या तोडीचा एक मास्टर रणनीतीकार असणे ही काळाची गरज आहे.
