कॉक्रोच क्रांती’ : व्यवस्थेचा अट्टहास की लोकशाहीचा नवा चेहरा?
भारतातील शिक्षण व्यवस्था सध्या एका अत्यंत गंभीर वळणावर उभी आहे. पेपरफुटीचे सत्र, नीट (NEET) परीक्षेतील घोळ आणि त्यातून निर्माण झालेला विद्यार्थ्यांचा असंतोष या पार्श्वभूमीवर जयपूरमध्ये घडलेली थप्पड घटना केवळ एका व्यक्तीवर झालेला हल्ला नसून ती आजच्या काळातील वैचारिक संघर्षाचे प्रतिबिंब आहे. कॉक्रोच जनता पार्टी (CJP) आणि तिचे संस्थापक अभिजित दीपके यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू असलेले हे आंदोलन ज्या पद्धतीने आकाराला येत आहे, त्याचे टीकात्मक विश्लेषण करणे आवश्यक ठरते.
थप्पड प्रकरणाचे स्वरूप आणि राजकीय ध्रुवीकरण १४ जून रोजी जयपूरच्या शहीद स्मारकावर जेव्हा अभिजित दीपके पोहोचले, तेव्हा त्यांचे स्वागत समर्थकांनी त्यांना खांद्यावर बसवून केले . परंतु, त्याच वेळी दोन तरुणांनी गर्दीतून येत त्यांच्यावर थप्पडांचा वर्षाव केला. या घटनेनंतर झालेली घोषणाबाजी लक्षणीय आहे. हल्ला करणाऱ्या तरुणाने स्वतःला राष्ट्रवादी म्हणवून घेतले आणि दीपके यांना जिहादी मानसिकतेचे ठरवले. पेपरफुटी हे केवळ निमित्त असून हे लोक देशाला भडकवत आहेत,असा दावा त्या तरुणाने केला. येथेच व्यवस्थेतील एक मोठी त्रुटी समोर येते जेव्हा तरुण आपल्या हक्कांसाठी आणि शिक्षण व्यवस्थेतील भ्रष्टाचाराविरोधात रस्त्यावर उतरतात, तेव्हा त्यांना थेट देशविरोधी किंवा विशिष्ट मानसिकतेचे ठरवून मूळ मुद्द्याला बगल दिली जाते.
कॉक्रोच या संज्ञेचा जन्म आणि उपरोध या आंदोलनाचे नाव कॉक्रोच जनता पार्टी पडण्यामागे न्यायव्यवस्थेतील एका टिप्पणीचा संदर्भ आहे. १५ मे रोजी एका सुनावणीदरम्यान न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांनी बेरोजगार तरुणांची तुलना चक्क कॉक्रोच (झुरळ) शी केली होती, जे नंतर सोशल मीडिया किंवा आरटीआयच्या माध्यमातून व्यवस्थेवर हल्ले करतात. एका लोकशाही देशात तरुणांना, जे देशाचे भविष्य आहेत, त्यांना अशा तुच्छतेने संबोधणे हे व्यवस्थेच्या अहंकाराचे लक्षण आहे. अभिजित दीपके यांनी या अपमानाचे रूपांतर एका आंदोलनात केले आणि १५ मे नंतर अवघ्या काही दिवसांत इंस्टाग्रामवर ६६ लाखांहून अधिक फॉलोअर्स जमा केले. ही संख्या तरुणांमधील संतापाची तीव्रता दर्शवते.
धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी आणि उत्तरदायित्व आंदोलकांचा मुख्य रोख शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्यावर आहे. पेपरफुटीच्या घटनांमुळे देशातील लाखो विद्यार्थ्यांचे भवितव्य अंधारात आहे आणि त्यासाठी शिक्षणमंत्र्यांनी नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा, ही मागणी सीजेपीने लावून धरली आहे. या मागणीसाठी राबवण्यात आलेल्या ऑनलाईन मोहिमेवर ८ लाखांहून अधिक लोकांनी स्वाक्षऱ्या केल्या आहेत. मात्र, प्रश्न असा उरतो की, केवळ राजीनामा मागण्याने मूळ भ्रष्टाचाराचे जाळे नष्ट होईल का? शहीद स्मारकाच्या गेटवर कॉक्रोचची चित्रे काढून आणि भ्रष्टाचार अस्वीकार्य आहे अशा घोषणा देऊन व्यवस्थेत बदल घडवून आणणे किती शक्य आहे, हा एक गंभीर प्रश्न आहे.
आंदोलनातील विसंगती आणि व्हीआयपी वागणूक या आंदोलनावर सर्वात मोठी टीका ही त्याच्या कार्यपद्धतीवर आणि पोलिसांच्या भूमिकेवर केली जात आहे. स्त्रोत नमूद करतात की, जिथे पाटणा, लखनऊ, डेहराडून किंवा जयपूरमध्ये इतर विद्यार्थी संघटना पेपरफुटीविरोधात आंदोलन करतात, तेव्हा त्यांच्यावर लाठीमार केला जातो, त्यांना रस्त्यावर खेचले जाते आणि त्यांच्यावर गुन्हे दाखल केले जातात. मात्र, अभिजित दीपके आणि त्यांच्या सीजेपीला पोलिसांकडून विशेष वागणूक (VIP Treatment) का मिळत आहे, हा प्रश्न अनुत्तरित आहे. जयपूर पोलिसांनी सुरुवातीला परवानगी नाकारली होती, परंतु दोन तासांच्या बैठकीनंतर काही अटींसह परवानगी दिली. ८०० पेक्षा जास्त लोक जमणार नाहीत या अटीवर आंदोलन करण्यास दीपके तयार झाले, हे एका मोठ्या क्रांतीच्या दाव्याशी विसंगत वाटते.
आंदोलनाचे स्वरूप : शांतता की सोयीची तडजोड? आंदोलनात सहभागी होणाऱ्या तरुणांना तिरंगा, पुस्तके आणि फुले घेऊन येण्याचे आवाहन करण्यात आले होते. लोकशाही मार्गाने आंदोलन करणे हे स्वागतार्ह असले तरी, काही ठिकाणी आंदोलकांमध्येच अंतर्गत वाद झाले आणि काही लोकांचे मोबाईल चोरीला गेले, जे गर्दीच्या व्यवस्थापनातील उणिवा अधोरेखित करतात. हिंदू-मुस्लिम राजकारण चालणार नाही आणि संविधानाचे रक्षण अशा घोषणा दीपके यांनी थप्पड खाल्ल्यानंतरही दिल्या. परंतु, जेव्हा व्यवस्थेकडून कॉक्रोच सारखी वागणूक मिळते, तेव्हा केवळ पुस्तके आणि फुले घेऊन केलेली ही सौम्य आंदोलने बधिरांपर्यंत पोहोचतील का, हा संशोधनाचा विषय आहे.
२० जूनचा अल्टिमेटम आणि भविष्यातील आव्हाने अभिजित दीपके यांनी २० जून रोजी दिल्लीला जाण्याचा आणि धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा घेतल्याशिवाय न परतण्याचा निर्धार व्यक्त केला आहे. हे आंदोलन अनिश्चितकालीन धरणे आंदोलनात रूपांतरित होईल का, हे अद्याप स्पष्ट नाही. मात्र, स्त्रोतांनुसार हे निश्चित मानले जात आहे की धर्मेंद्र प्रधान सहजासहजी राजीनामा देणार नाहीत. अशा स्थितीत, हे आंदोलन केवळ सोशल मीडियावरील प्रसिद्धीपुरते मर्यादित राहते की खरोखर रस्त्यावरील संघर्षातून शिक्षण व्यवस्थेत बदल घडवून आणते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
निष्कर्ष कॉक्रोच क्रांती ही व्यवस्थेच्या अनास्थेविरुद्ध उमटलेली एक तीव्र प्रतिक्रिया आहे. मात्र, या आंदोलनाला मिळणारी सुलभ परवानगी आणि सरकारी यंत्रणेची मवाळ भूमिका याबद्दल शंका उपस्थित केल्या जात आहेत. जर ही लढाई केवळ एका मंत्र्याचा राजीनामा मिळवण्यासाठी असेल, तर ती अपूर्ण आहे. जोपर्यंत शिक्षण व्यवस्थेतील भ्रष्टाचार आणि तरुणांना कीटक समजण्याची मानसिकता बदलत नाही, तोपर्यंत अशा क्रांत्या केवळ तात्पुरत्या ठरतील. २० जूनला दिल्लीत काय घडते, यावरच या आंदोलनाचे यश आणि त्याची विश्वासार्हता अवलंबून आहे.
