२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या निकालानंतर भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) राजकीय रणनीतीत आणि अंतर्गत रचनेत मोठे फेरबदल होताना दिसत आहेत. परंतु, हे बदल पक्षाला बळकटी देणारे आहेत की अधिक कमकुवत करणारे, असा गंभीर प्रश्न आता राजकीय वर्तुळात उपस्थित केला जात आहे. पक्षाने विरोधकांना, विशेषतः काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांना शह देण्यासाठी जी नवी टीम मैदानात उतरवली आहे, त्यावरून भाजपमध्ये सध्या नवीन गुणवत्तेची (टॅलेंटची) किती भीषण टंचाई आणि मजबुरी आहे, हेच स्पष्टपणे समोर येत आहे. राहुल गांधी यांच्या छात्रों की गूंज (विद्यार्थ्यांचा आवाज) यांसारख्या नाविन्यपूर्ण आणि थेट जनसंवादाच्या कार्यक्रमांनी उत्तर भारताच्या राजकारणात मोठे वादळ आणले आहे. या पार्श्वभूमीवर, जंतरमंतर एपिसोड आणि कॉकरोच जनता पार्टीच्या उदयानंतर भाजपमध्ये अंतर्गत पातळीवर मोठी अस्वस्थता निर्माण झाली असून, पक्षाने बचावासाठी आपली नवी रणनीती आखण्यास सुरुवात केली आहे.

स्मृती इराणींचे पुनरागमन: अहंकार, वास्तव आणि अंतर्गत संघर्ष

भाजपने जाहीर केलेल्या या नव्या टीममधील सर्वात मोठा आणि ओळखीचा चेहरा म्हणजे स्मृती इराणी. २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत अमेठी मतदार संघातून काँग्रेसचे सर्वसामान्य कार्यकर्ते किशोरी लाल शर्मा यांच्याकडून अत्यंत मानहानीकारक पराभव पत्करावा लागल्यानंतर स्मृती इराणी या राजकीय वनवासात गेल्याचे चित्र होते. मात्र, भाजपने त्यांचा हा वनवास अत्यंत घाईघाईने संपवून त्यांना पुन्हा एकदा राहुल गांधींना लक्ष्य करण्याची जुनीच जबाबदारी सोपवली आहे.

स्मृती इराणींच्या या पोस्ट-२०२४ अवताराचे आणि त्यांच्या वक्तव्यांचे विश्लेषण केले, तर त्यांच्यातील जुना अहंकार अजूनही कायम असल्याचे दिसून येते. पुणे येथे झालेल्या राहुल गांधींच्या महिलांच्या छात्रों की गूंज कार्यक्रमावर टीका करताना स्मृती इराणींनी राहुल गांधींचे नाव घेण्याचे स्पष्टपणे टाळले. त्यांना अहम नेते किंवा माजी अध्यक्ष असे संबोधत, त्यांनी राहुल गांधींना संसद महिला आरक्षणावरून पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या प्रयत्नांना पाठिंबा देण्याचे विनम्र आवाहन केले. हा थेट नाव न घेण्याचा स्वभाव त्यांच्यातील राजकीय अहंकाराचे आणि विरोधी नेत्याबद्दलच्या तीव्र अढीचे प्रतीक मानला जातो.

दाव्याचे विश्लेषण: स्मृती इराणींची हीच आव्हानात्मक आणि अहंकारयुक्त भाषा त्यांच्या पराभवाचे सर्वात मोठे कारण ठरली होती. एका केंद्रीय वजनदार मंत्र्याला अमेठीच्या स्थानिक कार्यकर्त्याकडून पराभूत व्हावे लागणे, हा मोठा धक्का होता. इतकेच नव्हे, तर राहुल गांधी जेव्हा ठाण्यात धरणे आंदोलन करत होते, तेव्हा स्मृती इराणी टीव्ही वाहिन्यांवर बसून एफआयआर नोंदवता येऊ शकत नाही, हा सुप्रीम कोर्टाचा अवमान आहे असा दावा करत होत्या. मात्र, त्याच दिवशी संध्याकाळी ठाण्यात एफआयआर दाखल झाली, ज्यामुळे त्यांच्या राजकीय विश्लेषणातील फोलपणा उघड झाला. अशा स्थितीतही पक्षाला पुन्हा त्यांच्यावरच विसंबून राहावे लागणे, हे भाजपमधील गंभीर टॅलेंट क्रायसिस दर्शवते.

जेन-झेड (GenZ) आउटरीच आणि वादग्रस्त चेहऱ्यांची निवड

भाजपचा नवा भर सोशल मीडियाद्वारे देशातील जेन-झेड म्हणजेच तरुण पिढीपर्यंत पोहोचण्यावर आहे. परंतु, या आउटरीचसाठी ज्या नेत्यांची निवड करण्यात आली आहे, त्यांच्या भूतकाळातील वादग्रस्त विधानांमुळे हा प्रयत्न पहिल्याच टप्प्यात अडचणीत आला आहे.

• नितीन नवीन यांचा कॉकरोच वाद: भाजपच्या या नव्या आउटरीच टीमचे नेतृत्व नितीन नवीन यांच्याकडे आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, काही आठवड्यांपूर्वीच याच नितीन नवीन यांनी आंदोलन करणाऱ्या देशातील तरुणांना कॉकरोच आणि व्हायरस असे संबोधले होते, तसेच त्यांना तुकडे-तुकडे गँगचे सदस्य म्हटले होते. आता हेच नेते तरुणांमध्ये जाऊन त्यांना मर्यादा आणि नैतिकतेचे धडे देणार आहेत, हा सर्वात मोठा विरोधाभास आहे.
• स्मृती इराणींचा शिक्षण मंत्रालयातील वादग्रस्त ट्रॅक रेकॉर्ड: सीजीपीचे प्रवक्ते सौरव दास यांच्या विश्लेषणानुसार, २०१६ मध्ये स्मृती इराणी शिक्षण मंत्री असताना रोहित वेमुला प्रकरण अत्यंत चुकीच्या पद्धतीने हाताळले गेले, ज्यामुळे त्यांना नंतर या मंत्रालयातून हटवण्यात आले होते. त्यांच्या कार्यकाळात केंद्रीय विद्यापीठांचे झालेले नुकसान आणि त्यांची स्वतःची कथित येल युनिव्हर्सिटीची पदवी नेहमीच वादाच्या भोवऱ्यात राहिली.

जरी स्मृती इराणींकडे उत्तम वक्तृत्वशैली, उत्कृष्ट स्क्रीन प्रेझेंस आणि बहुभाषिक कौशल्य (हिंदी, इंग्रजी, असामी) असले, तरी तरुणांमध्ये त्यांच्याबद्दल विश्वासार्हतेचा मोठा अभाव आहे. शिवाय, भाजपमधीलच काही बडे नेते (ज्या अघोषित नेत्याला भाजपचे पूर्णवेळ अध्यक्ष मानले जाते) त्यांना फारसे पसंत करत नव्हते आणि संधी मिळताच त्यांना साईडलाईन करण्यात आले होते, ही बाबही पक्षांतर्गत धुसफुस समोर आणते.

डिजिटल युद्धातील माघार: आयटी सेलची बचावात्मक रणनीती

आजच्या काळात सोशल मीडियाचे मुख्य युद्ध इन्स्टाग्राम वर खेळले जात आहे, कारण बहुतांश तरुण वर्ग तेथेच सक्रिय आहे. फेसबुक आता इतिहास जमा झाले असून, एक्स (पूर्वीचे ट्विटर) हे केवळ पत्रकार आणि नेत्यांपुरते मर्यादित आहे. इन्स्टाग्रामवर सध्या काँग्रेसचे फॉलोअर्स भाजपपेक्षा अधिक आहेत. ही आघाडी मोडून काढण्यासाठी भाजपने नव्या सोशल मीडिया सह-संयोजकांची नियुक्ती केली आहे, ज्यात प्रीती गांधी, शिवंद द्विवेदी, आलोक भट्ट आणि अरुण यादव यांचा समावेश आहे.

जुन्या पोस्ट डिलीट करण्याचे सत्र आणि पोलखोल: नव्या नियुक्त्या जाहीर होताच या नेत्यांनी आपले सोशल मीडिया प्रोफाईल्स लपवण्यास सुरुवात केली, कारण त्यांच्या जुन्या वादग्रस्त पोस्ट व्हायरल होऊन पक्षाची नाचक्की होण्याची भीती होती.

याहून गंभीर प्रकार अमित मालवीय यांच्यानंतर भाजप आयटी सेलमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणारे दीपक मस्के यांच्या बाबतीत घडला आहे. ऑल्ट न्यूजच्या अहवालात नमूद केल्यानुसार, दीपक मस्के यांचे खाते १८ ऑगस्टपर्यंत व्हेरीफाइड देखील नव्हते. पद मिळताच त्यांच्या खात्यावरील पोस्टची संख्या एकाएकी कमी झाली. एका दिवसापूर्वी त्यांच्या खात्यावर ६,९०५ पोस्ट दिसत होत्या, ज्या जबाबदारी मिळाल्यानंतर थेट १,३४३ वर आल्या. म्हणजेच त्यांनी ५,००० हून अधिक जुन्या पोस्ट घाईघाईने डिलीट केल्या.

दाव्याचे विश्लेषण: डिजिटल युगात डिलीट बटण केवळ नावापुरते असते. इंटरनेटवर एकदा गेलेली माहिती किंवा फोटो कधीही पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत, हे सोशल मीडिया प्रमुखाला ठाऊक नसावे, हा मोठा विनोद आहे. स्वतःच्याच जुन्या वक्तव्यांबद्दल भीती वाटणारे हे नवे आयटी सेल प्रमुख आणि आधीच मीमबाजांच्या निशाण्यावर असणारे वादग्रस्त चेहरे भाजपला इन्स्टाग्रामच्या लढाईत कशी काय आघाडी मिळवून देणार, हा कळीचा प्रश्न आहे.

संकटमोचकांचा अभाव आणि प्रशासकीय अपयश

भाजपमधील टॅलेंटचे हे संकट केवळ सोशल मीडियापुरते मर्यादित नसून शासकीय पातळीवरही जाणवत आहे. आज दिल्ली-एनसीआरसह देशात स्वाइन फ्लूचा प्रादुर्भाव अत्यंत वेगाने पसरत आहे. मात्र, देशाचे आरोग्य मंत्री जे. पी. नड्डा यांच्याकडून या संदर्भात अद्याप कोणतीही मार्गदर्शक तत्त्वे प्रसिद्ध झालेली नाहीत [११]. देश गंभीर आरोग्य संकटाचा सामना करत असताना आरोग्य मंत्री केवळ राजकीय चिखलफेकीत आणि विरोधकांना उत्तरे देण्यात व्यस्त आहेत.

सध्याच्या भाजप सरकारमध्ये संकटमोचक म्हणून किरण रिजीजू, नितीन नवीन, जे. पी. नड्डा आणि स्मृती इराणी यांसारखे मोजकेच चेहरे फिरून-फिरून समोर आणले जात आहेत, ज्यांच्याकडे राष्ट्रीय पातळीवरील संकटांचे निवारण करण्याची कोणतीही ठोस दिशा नाही.

निष्कर्ष

राहुल गांधी सध्या देशातील ज्वलंत मुद्द्यांवर, बेरोजगारीवर आणि विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांवर तर्कांसह बोलत असताना, भाजप त्यांच्यासमोर अशा नेत्यांची फौज उभी करत आहे ज्यांचा स्वतःचा ट्रॅक रेकॉर्ड वादग्रस्त राहिला आहे. जुन्या वादग्रस्त विधानांमुळे बचावात्मक पवित्रा घ्यावा लागणारे हे भाजपचे नवे नवरत्न पक्षाला २०२४ च्या राजकीय कोंडीतून बाहेर काढू शकतील का ? या वादग्रस्त चेहऱ्यांमुळे भाजप पुढील काळात ३४० जागांचे लक्ष्य गाठणार की थेट १४० जागांवर येऊन कोसळणार, याचे उत्तर येणारा काळच देईल.