सोनम वांगचुक यांचे जंतरमंतरवर उपोषण: लडाख ते दिल्ली, अन्यायाविरुद्ध एल्गार

सोनम वांगचुक यांचे आगमन आणि उपोषणाची सुरुवात सोनम वांगचुक यांनी आंदोलनाच्या मंचावर बसण्यापूर्वी राजघाट येथे जाऊन महात्मा गांधींच्या समाधीवर पुष्प अर्पण केले आणि त्यानंतर ते जंतरमंतरवर पोहोचले. आज त्यांच्या उपोषणाचा पहिला दिवस असून, दुपारच्या वेळेतही जंतरमंतरवर आंदोलकांची लक्षणीय गर्दी पाहायला मिळाली. जंतरमंतरवरील आंदोलनाचा मंच आता अधिक मजबूत आणि मोठा करण्यात आला आहे, जेणेकरून हवा किंवा वादळामुळे आंदोलकांना अडथळा निर्माण होऊ नये.

आंदोलनातील लोकसहभाग आणि विविध संघटनांचा पाठिंबा आज रविवारचा दिवस असल्याने आंदोलनात लोकांची संख्या इतर दिवसांच्या तुलनेत जास्त आहे. हरियाणातील विविध खाप पंचायतींचे प्रतिनिधी आणि शेतकरी संघटनांनीही या आंदोलनाला आपला पाठिंबा जाहीर केला आहे. शेतकरी नेते गुरनाम सिंह चढूनी यांच्या संघटनेच्या काही सदस्यांना या आंदोलनात सहभागी होण्यापासून रोखण्यासाठी हाऊस अरेस्ट (नजरकैदेत) ठेवण्यात आल्याची माहिती समोर येत आहे. असे असूनही, शेतकरी आणि सामान्य नागरिक मोठ्या संख्येने येथे पोहोचत आहेत.

विद्यार्थ्यांचा रोष आणि शिक्षण व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह या आंदोलनात विद्यार्थ्यांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा ठरत आहे. हिंदू कॉलेजची पदवीधर आणि सध्या दिल्ली विद्यापीठात पदव्युत्तर शिक्षण घेणारी शिल्पा नावाची विद्यार्थिनी सांगते की, ती पहिल्या दिवसापासून या आंदोलनावर लक्ष ठेवून आहे. तिच्या मते, देशातील नीट  आणि यूजीसी नेट  सारख्या परीक्षांमध्ये होत असलेले घोटाळे हे अत्यंत गंभीर आहेत. तिने खालील महत्त्वाचे मुद्दे उपस्थित केले आहेत:

• उत्तरदायित्वाचा अभाव: परीक्षांमधील घोटाळ्यांनंतरही सरकार कोणतीही जबाबदारी स्वीकारायला तयार नाही.
• पुस्तकांचा तुटवडा आणि महागाई: एनसीईआरटीची पुस्तके वेळेवर उपलब्ध होत नाहीत आणि ज्या उपलब्ध आहेत त्यांच्या किमतीही प्रचंड वाढल्या आहेत.
• शिक्षण व्यवस्थेची ढासळती स्थिती: नवीन शैक्षणिक धोरणामुळे  संशोधनावर आधारित शिक्षणापेक्षा केवळ उपस्थितीला महत्त्व दिले जात असून, दिल्ली विद्यापीठासारख्या संस्थांची विश्वासार्हता कमी होत चालली आहे.
• नेत्यांची विधाने: शिक्षण मंत्र्यांनी आंदोलक विद्यार्थ्यांना ‘दहशतवाद्यांची बी टीम’ म्हटल्याबद्दल शिल्पाने तीव्र संताप व्यक्त केला आहे. ती विचारते की, जर आम्ही दहशतवादी आहोत, तर आमची मते का घेतली जातात?

ग्रामीण भागातील पालकांचा सहभाग रेवाडी आणि आग्रा सारख्या दूरच्या भागातूनही पालक आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी या आंदोलनात सामील झाले आहेत. रेवाडीहून आलेल्या कविता नावाच्या एका गृहिणीने सांगितले की, सरकार मुलांच्या शिक्षणाबाबत योग्य काम करत नाहीये. आग्रा येथून आलेल्या एका महिलेने तर तिच्या सहावीत शिकणाऱ्या मुलाला सोबत आणले आहे. तिला वाटते की, देशात खाजगी शाळा बंद होऊन सरकारी शाळांचे बळकटीकरण व्हायला हवे, जेणेकरून सर्वांना समान शिक्षण मिळेल.

धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी आंदोलनातील बहुतांश लोकांचा मुख्य रोख केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्यावर आहे. पेपर लीकच्या घटनांमुळे विद्यार्थ्यांनी त्यांचा राजीनामा मागितला आहे. आंदोलकांचे म्हणणे आहे की, जर सरकार शिक्षणासारख्या पायाभूत गोष्टी सुरक्षित ठेवू शकत नसेल, तर मंत्र्यांनी पदावर राहण्याचा नैतिक अधिकार गमावला आहे. एका आंदोलकाने सांगितले की, जर सरकारचे धोरण योग्य असते, तर आम्हाला आज रस्त्यावर उतरून आंदोलन करण्याची वेळ आली नसती.

आंदोलनातील आव्हाने: विश्वास आणि फूट या आंदोलनात काही आव्हानेही समोर येत आहेत. सोनीपतहून आलेल्या एका आंदोलकाने नमूद केले की, लोकांमध्ये एक प्रकारची भीती आणि संशय आहे. यापूर्वी काही नेत्यांनी लोकांचा विश्वासघात केल्यामुळे, या नवीन आंदोलनावर पूर्णपणे विश्वास ठेवण्यास लोक थोडे कचरत आहेत. तसेच, विद्यार्थी संघटनांमध्ये (उदा. एबीवीपी, एनएसयूआय) असलेल्या राजकीय विभागणीमुळे सर्व विद्यार्थी एका छताखाली येण्यास अडचणी येत आहेत.

सरकारची भूमिका आणि आंदोलकांचा निर्धार काही आंदोलकांनी सरकारची तुलना ब्रिटिशांशी केली असून, ज्याप्रमाणे ब्रिटिश भारतातून गेले, त्याप्रमाणे या सरकारलाही लोकांच्या मागण्यांपुढे झुकावे लागेल, असा विश्वास व्यक्त केला आहे. शेतकरी आंदोलनाचा दाखला देत एका वृद्ध आंदोलकाने सांगितले की, ७५० शेतकऱ्यांच्या बलिदानानंतर मोदी सरकारला झुकावे लागले होते, तसेच या प्रकरणातही घडेल.

निष्कर्ष सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणामुळे या आंदोलनाला आता एक नैतिक बळ प्राप्त झाले आहे. जंतरमंतरवर जमलेली ही गर्दी केवळ संख्या नसून, ती देशातील विस्कळीत झालेल्या शिक्षण व्यवस्थेविरुद्धची चीड आहे. आग्रा आणि रेवाडीसारख्या ठिकाणाहून सामान्य महिलांचे या आंदोलनात येणे हे दर्शवते की, ही ठिणगी आता दूरवर पसरली आहे. जरी सरकार सध्या या मागण्यांकडे दुर्लक्ष करत असले, तरी आंदोलकांचा निर्धार ठाम आहे की जोपर्यंत बदल घडत नाही, तोपर्यंत ते मागे हटणार नाहीत.