झुरळांना सायंकाळी ५ वाजे पर्यंत परवानगी मिळाली 

जंतर-मंतरवरील पहिली ‘GenZ’ चळवळ: फुले आणि प्रतिरोधाचा नवा संघर्ष

दिल्लीतील ऐतिहासिक जंतर-मंतर सध्या एका वेगळ्याच आंदोलनाचा साक्षीदार ठरत आहे. द रेड माईकच्या रिपोर्टनुसार, हे आंदोलन ‘GenZ’ (जेन-झी) पिढीचे पहिले मोठे आंदोलन मानले जात आहे, जिथे घोषणाबाजीसोबतच फुले आणि शांततेच्या मार्गाने आपला निषेध व्यक्त केला जात आहे. या आंदोलनाचा मुख्य उद्देश शिक्षण व्यवस्थेतील त्रुटी, विशेषतः NEET आणि NET-JRF सारख्या परीक्षांमधील पेपर लीक आणि गैरप्रकार यांचा निषेध करणे आणि शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणी करणे हा आहे.

आंदोलनाची अनोखी पद्धत: फुले आणि संविधान

या आंदोलनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे आंदोलकांनी अवलंबलेला शांततापूर्ण मार्ग. आंदोलक म्हणत आहेत की, आम्ही पोलिसांना फुले देऊ. जो कोणी त्यांना अडवेल, त्याला फुलांच्या माध्यमातून प्रेमाचा संदेश देण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. केवळ घोषणाबाजी न करता, हातामध्ये लाल गुलाब घेऊन हे तरुण ‘प्रेम आणि संवादाच्या’ माध्यमातून आपली मते मांडत आहेत.यासोबतच, आंदोलनाच्या ठिकाणी केवळ फलक नसून संविधान आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची पुस्तके मोठ्या प्रमाणावर दिसत आहेत. एका आंदोलकाने सांगितले की, या देशात बाबासाहेबांच्या विचारांची आठवण करून देण्याची आता नितांत गरज आहे, म्हणूनच ते त्यांची आत्मचरित्रे आणि द अनटचेबल्स सारखी पुस्तके सोबत घेऊन आले आहेत.

कॉकरोच (झुरळ) – उपेक्षेचे प्रतीक

आंदोलनात अनेक तरुणांनी झुरळांचे (Cockroach) मुखवटे घातले आहेत. हे केवळ फॅशन नसून त्यामागे एक खोल वेदना आहे. आंदोलकांचे म्हणणे आहे की, सध्याची व्यवस्था सामान्य तरुणांना ‘झुरळ’ समजत आहे, ज्यांना सहज चिरडले जाऊ शकते. आमच्याकडे कायमस्वरूपी रोजगार नाही, आम्ही रोजंदारीवर जगणारे लोक आहोत आणि म्हणूनच आम्हाला कॉकरोच म्हटले जाते, असे एका आंदोलकाने खेदाने नमूद केले. जेव्हा व्यवस्था भावनांचा आणि इच्छांचा दमन करते, तेव्हा स्वतःला कॉकरोच मानण्याशिवाय पर्याय उरत नाही, अशी भावना तिथे व्यक्त केली जात आहे.

शिक्षण क्षेत्रातील असंतोष आणि बॉइलिंग पॉईंट

आंदोलनाचे मुख्य केंद्र शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा हे आहे. NEET आणि CBSE सारख्या परीक्षांमधील घोटाळ्यांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये तीव्र संताप आहे. जामिया मिलिया इस्लामियातून आलेल्या एका विद्यार्थिनीने सांगितले की, हा राग बराच काळ साचलेला होता आणि आता तो बॉइलिंग पॉईंटवर (उकळण्याच्या बिंदूवर) आला आहे. केवळ वैद्यकीय किंवा अभियांत्रिकी प्रवेश परीक्षाच नव्हे, तर न्यायिक सेवांच्या (Judicial exams) परीक्षांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर गैरप्रकार होत असल्याचे एका विधी पदवीधर आंदोलकाने नमूद केले. वर्षानुवर्षे निकाल न लागणे आणि निकाल लागला तरी नियुक्त्या न मिळणे यामुळे संपूर्ण शिक्षण आणि रोजगार व्यवस्था कोलमडली असल्याची भावना तिथे व्यक्त होत आहे.

विविध स्तरांतील सहभाग

हे आंदोलन केवळ विद्यार्थ्यांपुरते मर्यादित नाही. त्यात शिक्षक, मानसोपचारतज्ज्ञ, कॉर्पोरेट क्षेत्रातील तरुण आणि गृहिणींचाही समावेश आहे. एका शिक्षिकेने जेन-झी पिढीला पाठिंबा देण्यासाठी स्वतः पुढाकार घेतला आहे. त्या केवळ पाठिंबा देण्यासाठी आल्या नसून, आंदोलनादरम्यान कोणाला दुखापत झाल्यास मलमपट्टी करण्यासाठी डेटॉल आणि बँडेजेसही सोबत घेऊन आल्या आहेत. ग्रेटर कैलाश (GK-1) मधून आलेल्या एका गृहिणीने सांगितले की, या तरुण पिढीला मानसिक आधार देण्यासाठी त्या तिथे उपस्थित राहिल्या आहेत. याशिवाय, एका २१ वर्षीय खाजगी कंपनीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याने (CEO) देखील या आंदोलनात हजेरी लावली, कारण त्याला या चळवळीचा प्रभाव आणि त्यातून निर्माण होणारे नेतृत्व पहायचे आहे.

सरकारची भूमिका आणि विद्यार्थ्यांची भीती

आंदोलकांनी सरकारच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. जेव्हा जेव्हा विद्यार्थी आवाज उठवतात, तेव्हा त्यांना अर्बन नक्षल किंवा देशविरोधी ठरवून बदनाम केले जाते, अशी भीती आंदोलकांनी व्यक्त केली. मणिपूरचा मुद्दा असो किंवा शेतकऱ्यांचे आंदोलन, सरकार कोणत्याही मुद्द्यावर उत्तरदायित्व (Accountability) स्वीकारायला तयार नाही, असा आरोप एका मानसोपचारतज्ज्ञ आंदोलकाने केला. नेट-जेआरएफ (NET-JRF) ची तयारी करणाऱ्या एका तरुणाने आपली व्यथा मांडताना सांगितले की, पेपर लीक झाल्यामुळे त्याचे मनोबल पूर्णपणे खचले आहे आणि आता त्याचा व्यवस्थेवरचा विश्वास उडाला आहे. पंतप्रधान प्रसारमाध्यमांसमोर येत नाहीत आणि शिक्षणमंत्री उत्तरे देत नाहीत, मग आम्ही कुणाकडे दाद मागायची? असा सवाल या तरुणाने उपस्थित केला आहे.

निष्कर्ष: बदलाची आस

जंतर-मंतरवरील हे चित्र काहीसे वेगळे आहे. तिथे केवळ संघर्ष नाही, तर गिटारचे सूर आणि गाणीही आहेत. तिथे केवळ राग नाही, तर एकमेकांना पाण्याची बाटली देऊन मदत करणारी माणुसकीही आहे [७]. कन्फ्यूज्ड बट कमिटेड (गोंधळलेले पण वचनबद्ध) अशी वृत्ती घेऊन आलेली ही तरुण पिढी व्यवस्थेला प्रश्न विचारत आहे. सायंकाळी ५ वाजेपर्यंतची परवानगी असूनही, जंतर-मंतरवर जमलेली ही गर्दी हे दर्शवते की, तरुणांचा आवाज आता सोशल मीडियाच्या पलीकडे जाऊन रस्त्यावर उतरला आहे. हे आंदोलन केवळ एका राजीनाम्यासाठी नसून, एका पारदर्शक आणि उत्तरदायी व्यवस्थेच्या निर्मितीसाठी दिलेली हाक आहे.