अमृतकाळातील गगनभरारी : एक उपरोधिक प्रवास
आजच्या तथाकथित अमृतकाळात भारत इतकी प्रगती करत आहे की, सामान्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू कमी आणि घामाच्या धाराच जास्त वाहत आहेत. बाहेर ४५-४७ अंश सेल्सिअस तापमान असताना, जेव्हा आपण आपल्या वातानुकूलित खोलीत बसून मोबाईलवर बर्गर किंवा पिझ्झा ऑर्डर करण्याचा विचार करतो, तेव्हा अचानक स्क्रीनवर सेवा उपलब्ध नाही असा संदेश येतो. आश्चर्य वाटले ना? ज्या देशात डिजिटल इंडियाचा डंका जगभरात वाजतोय, तिथे एका क्लिकवर जेवण का मिळत नाहीये? याचे उत्तर रस्त्यावर उतरलेल्या त्या १ कोटी २५ लाख लोकांकडे आहे, ज्यांना ही व्यवस्था केवळ कीडा-मुंगी समजते.
साहेबांची विमान भरारी आणि डिलीव्हरी बॉयचे पंख
एकीकडे आपले साहब (पंतप्रधान मोदी) हवेत उडत आहेत. ते कधी नॉर्वेला जातात, तर कधी यूएईमध्ये शेखांच्या गळ्यात गळे घालतात. त्यांच्या विमानाचे पंख जेव्हा हवेत पसरतात, तेव्हा ते एखाद्या मेवा तीर्था’सारखे दिसतात. याउलट, या देशातील सव्वा कोटी गिग वर्कर (Ola, Uber, Swiggy, Zomato वाले) पेट्रोल-डिझेलच्या वाढत्या किमतींमुळे हैराण आहेत. मग साहेबांनी जसे आपले पंख पसरले आहेत, तसेच या गिग वर्कर्सनीही का करू नये? त्यांनीही हातामध्ये झोमॅटोचा किंवा स्विगीचा पाकीट घ्यावे, दोन हात पंखांसारखे पसरवावे आणि थेट ग्राहकाच्या पत्त्यावर उडून जावे! यामुळे पेट्रोलचा खर्च वाचेल, टायर घासणार नाहीत आणि नॉन-बायोलॉजिकल शक्तीच्या जोरावर डिलीव्हरीही वेळेवर होईल.
आकड्यांचा खेळ आणि गरिबाचा घाम
ज्या नॉर्वेमध्ये साहेब डंका वाजवायला गेले आहेत, त्या संपूर्ण देशाची लोकसंख्या जेवढी नाही, त्यापेक्षा जास्त लोक आज भारतात रस्त्यावर उतरून संपावर बसले आहेत. नॉर्वेची लोकसंख्या ५६-५७ लाख आहे, तर इकडे १ कोटी २५ लाख गिग वर्कर आपला हक्क मागत आहेत. पण साहेब जमिनीवर बघतच नाहीत; ते नेहमी जमिनीच्या वरच असतात.
या गिग वर्कर्सची व्यथा मोठी विचित्र आहे. पेट्रोल ३ रुपयांनी महाग झाले, पण त्यांचे कमिशन वाढले नाही. एका ट्रिपमागे त्यांना १२-१५ किंवा २० रुपये मिळतात. तुम्ही बिसलेरीची बाटली घेतली तरी ती २० रुपयांना मिळते, पण एका माणसाचे जेवण त्याच्या घरापर्यंत पोहोचवणाऱ्याला मात्र तितकेही पैसे मिळत नाहीत. दिवसभर १०० किलोमीटर गाडी चालवून, ऊन अंगावर घेऊन, ५००-७०० रुपये जेमतेम हातात पडतात. त्यात गाडीचे सर्व्हिसिंग, पंक्चर आणि अपघाताचा खर्च त्यांचा स्वतःचा. जर चुकून पाय मोडला किंवा अपघात झाला, तर कंपनी हात वर करते. दीड-दोन महिने बेडवर पडून राहावे लागले, तरी सरकार किंवा कंपनीला त्याचे काही सोयरसुतक नसते.
जातीवाद, भेद आणि अमृत अनुभव
राहुल गांधींनी जेव्हा या गिग वर्कर्सशी संवाद साधला, तेव्हा काही धक्कादायक वास्तव समोर आले. या क्षेत्रात काम करणाऱ्यांमध्ये ८०% दलित आणि १५% आदिवासी लोक आहेत. शहरात काम करताना आजही जातीवाद कसा जिवंत आहे, हे या लोकांच्या अनुभवावरून दिसते. काही ठिकाणी तर डिलीव्हरी बॉयच्या जातीवरून त्याला किचनमध्ये प्रवेश नाकारला जातो किंवा वॉशरूम वापरू दिले जात नाही. १५-१६ तास राबूनही महिलांना वाटेत प्रसाधगृहाची सोय नसते. एका महिलेने सांगितले की, ती आपल्या ३ वर्षांच्या बाळाला घेऊन १६-१८ तास काम करते, पण ग्राहकाच्या एका तक्रारीमुळे कंपनी तिची आयडी बंद करून टाकते. हाच का तो ‘डिजिटल इंडिया’? जिथे माणसापेक्षा रेटिंगला जास्त महत्त्व आहे.
रणरणते ऊन आणि अंधभक्तीची सावली
देशात सध्या ४५-४७ अंश तापमान आहे. अशा उन्हात घराबाहेर पडणे म्हणजे स्वतःला जाळून घेणे आहे. पण गिग वर्कर स्वतःचा घाम आणि तेल दोन्ही जाळून लोकांपर्यंत सेवा पोहोचवत आहेत. दुसरीकडे, एक असा वर्ग आहे ज्याला अंधभक्त म्हटले जाते. साहेब काहीही करोत, ते समर्थनासाठी तयार असतात. उत्तर प्रदेशातील एका घटनेचा उल्लेख स्त्रोतांत येतो, जिथे एक तरुण पेपर फुटीबद्दल तक्रार करत असताना एक महिला म्हणते, सगळं काही मोदीजीच करणार का? शौचालयावर मोदींचा फोटो असला, तरी शौचालय घाण असण्याची जबाबदारी त्यांची नाही, असेही समर्थन केले जाते. ही जाहिलियत (अज्ञान) सध्या आपल्या देशात शिखरावर आहे.
सामरिक साठा आणि कागदी करार
साहेबांनी यूएईसोबत ३ कोटी १३ लाख बॅरल तेल साठवण्याचा कथित करार केला आहे. पण प्रश्न असा आहे की, हे तेल ठेवणार कुठे? आपल्याकडे तेल साठवण्याची क्षमता जेमतेम ५०-५५ लाख बॅरल आहे. चीनकडे ३००-३१३ कोटी बॅरलचा साठा आहे आणि आपल्याकडे मात्र ९ दिवसांचाही साठा नीट नाही. राम मंदिर किंवा नवीन संसद भवन बांधण्यापूर्वी जर तेल साठवण्याचे टँक बांधले असते, तर आज पेट्रोलच्या किमतींमुळे गिग वर्कर रस्त्यावर आले नसते. पण इव्हेंट महत्त्वाचा आहे!
निष्कर्ष: आम्ही कॉकरोच आहोत!
शेवटी, या व्यवस्थेसाठी सामान्य माणूस हा केवळ एक किडा-मुंगी किंवा कॉकरोच (झुरळ) आहे. जर तुम्ही व्यवस्थेला प्रश्न विचारले, तर तुम्ही देशद्रोही ठरता. गिग वर्कर आपल्या कष्टाचे फळ मागत आहेत आणि व्यवस्था त्यांना गप्प राहण्यास सांगत आहे. ही ५ तासांची सांकेतिक हडताल फक्त ओला-उबर किंवा स्विगीपुरती मर्यादित नाही, तर ती एका मोठ्या असंतोषाचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे सुपर अलनिनो मुळे वारे उलटे वाहतात, त्याचप्रमाणे कदाचित आता देशातही वारे उलटे वाहू लागले आहेत. साहेबांनी ६० महिने मागितले, मग ५ वर्षे मागितली आणि आता २०४७ पर्यंतचा वेळ मागत आहेत. तोपर्यंत कदाचित सर्व गिग वर्कर्सना खरोखरच पंख फुटतील आणि ते पेट्रोलशिवाय उडू लागतील, असा हा उपरोधिक अमृतकाळ आहे. त्यामुळे, पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही मोबाईलवर ऑर्डर द्याल आणि ती वेळेत आली नाही, तर त्या वर्करला शिव्या देऊ नका. तो ४५ अंशांच्या आगीत स्वतःला जाळून घेत आहे. त्याला सहानुभूतीची नाही, तर त्याच्या कामाच्या योग्य मोबदल्याची गरज आहे. शेवटी, आपण सर्व बायोलॉजिकल आहोत, साहेबांसारखे नॉन-बायोलॉजिकल नाही, हे लक्षात ठेवलेले बरे.
