जागतिक राजकारणात अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्ष आता एका अतिशय संवेदनशील आणि रंजक वळणावर येऊन पोहोचला आहे. अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणवर कडक आर्थिक निर्बंध आणि सेकंडरी सॅन्क्शन्स (दुय्यम निर्बंध) लादण्याची घोषणा केली आहे. परंतु, पाश्चात्त्य माध्यमांद्वारे चालवला जाणारा प्रोपेगंडा आणि ग्राउंडवरील वास्तविक डेटा यामध्ये प्रचंड तफावत असल्याचे समोर आले आहे. या संपूर्ण संघर्षाचे आणि इराणच्या रणनीतीचे विस्तृत संपादकीय विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.
सुरक्षित कॉरिडॉरचा पाश्चात्त्य प्रोपेगंडा आणि वास्तववादी डेटा
नुकतेच पाश्चात्त्य माध्यमांनी असे दावे केले होते की, अमेरिकेने हॉर्मुझच्या खाडीत एक सुरक्षित कॉरिडॉर तयार केला असून तिथून व्यापारी जहाजे शांतपणे आणि सुरक्षितपणे मार्गक्रमण करत आहेत आणि इराण यात काहीही करू शकत नाही. परंतु, रॉयटर्सच्या ताज्या अधिकृत डेटाने या दाव्यांमधील फोलपणा उघड केला आहे.
डेटा दर्शवतो की, हॉर्मुझ जलडमरू मध्य सध्या जवळजवळ पूर्णपणे खाली म्हणजेच बंद आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, तिथून केवळ ७ कमोडिटी जहाजे निघाली, ज्यामध्ये ४ जहाजे बाहेर गेली आणि ३ जहाजे आत आली. यामध्ये एकही कच्च्या तेलाचे किंवा गॅसचे जहाज नव्हते. तसेच कोणतेही मोठे तेल टैंकर किंवा एलएनजी टैंकर तेथून प्रवास करत नव्हते. केवळ एक मोठी गॅस वाहून नेणारी जहाज निघाली, ती देखील थेट इराणच्या सागरी हद्दीतून आणि इराणच्याच मार्गाने पुढे गेली. आदल्या दिवशीही केवळ १४ जहाजे तेथून मार्गस्थ झाली होती. हा डेटा सिद्ध करतो की, हॉर्मुझच्या खाडीवर अजूनही इराणचेच पूर्ण नियंत्रण आहे आणि अमेरिकेचे चुपचाप मार्ग काढण्याचे दावे पूर्णपणे फोल ठरले आहेत.
उपग्रहीय पाळत आणि जहाजांची भीती
जागतिक व्यापारी जहाजांना हे चांगल्या प्रकारे ठाऊक आहे की अशा तणावपूर्ण भागात प्रवास करणे किती धोक्याचे आहे. अमेरिकेने कितीही दावे केले तरी रशिया आणि चीन यांच्याकडून इराणला सतत उपग्रहीय सर्वेक्षण आणि गुप्त माहिती मिळत राहणार आहे. यामुळे कोणतीही जहाजे लपून-छपून प्रवास करू शकत नाहीत. ज्या ठिकाणी बॉम्ब, रॉकेट्स आणि आधुनिक शस्त्रे चालत आहेत, तिथे केवळ अमेरिकेच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवून कोणताही जहाजाचा मालक आपले करोडोंचे जहाज धोक्यात घालणार नाही.
फुटबॉल विरुद्ध क्रिकेटचे मैदान: दोन देशांमधील रणनीतीचा संघर्ष
या संघर्षात आता एक नवा आणि मजेशीर ट्विस्ट आला आहे. अमेरिका या संघर्षाला आपल्या सोयीच्या मैदानात ओढू इच्छितो, तर इराणने स्वतःचे वेगळे मैदान निवडले आहे. याला आपण फुटबॉल विरुद्ध क्रिकेटचे मैदान असे म्हणू शकतो.
- अमेरिकेचे फुटबॉल मैदान (आर्थिक निर्बंध): अमेरिकेला वाटते की ती फुटबॉलची चांगली खेळाडू आहे, म्हणजेच डॉलरच्या जोरावर आर्थिक कोंडी करण्यात ती पटाईत आहे. त्यामुळे डॉलरमधील व्यापार रोखणे, सॅन्क्शन्स लावणे या आर्थिक दबाव तंत्राचा वापर करून अमेरिका इराणला खेळवू पाहत आहे.
- इराणचे क्रिकेट मैदान (लष्करी प्रत्युत्तर व मिसाईल्स): इराणचे म्हणणे आहे की मुकाबला आमच्या सोयीच्या क्रिकेट मैदानातच होईल, जिथे अमेरिकेला वारंवार यावे लागेल. इराणला ठाऊक आहे की अमेरिकेची आर्थिक ताकद ही तिची ताकद असेल, तर इराणची ताकद ही त्याची घातक क्षेपणास्त्रे आणि अत्याधुनिक शस्त्रे आहेत.
इराणच्या मते, आर्थिक निर्बंध लादणे हा एक प्रकारे युद्ध गुन्हा आहे. इराण शांतपणे बसून अमेरिकेच्या सॅन्क्शन्सचा परिणाम होण्याची आणि स्वतः भुकेने मरण्याची वाट पाहणार नाही. इराणचे म्हणणे स्पष्ट आहे: युद्ध कधी सुरू करायचे, कधी थांबवायचे, कधी निर्बंध लादायचे आणि कधी चर्चा करायची, हे केवळ अमेरिकाच ठरवू शकत नाही; आता अजेंडा आम्ही ठरवू! इराण आजच आपली शस्त्रे चालवून अमेरिकेला थेट युद्धाच्या मैदानात ओढू शकतो.
सोमवारचा नवा ट्रम्प प्लॅन आणि जागतिक देशांवर परिणाम
डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार, त्यांचे अर्थमंत्री स्कॉट बेसेंट हे सोमवार उजाडताच इराणविरुद्ध एक अत्यंत कठोर आणि व्यापक योजना जाहीर करणार आहेत. या योजनेचे उद्दिष्ट केवळ इराणची कोंडी करणे नसून, इराणसोबत व्यापार करणाऱ्या इतर देशांनाही लक्ष्य करणे हे आहे. यामध्ये प्रामुख्याने चीन, भारत, तुर्की आणि संयुक्त अरब अमिराती या देशांवर दुय्यम आर्थिक निर्बंध लादले जाऊ शकतात किंवा त्यांच्यावर आयात कर वाढवले जाऊ शकतात. यामध्ये चीन हा अमेरिकेचा मुख्य निशाणा आहे. या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे इराणच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि तेल निर्यातीवर निश्चितच परिणाम झाला आहे. परंतु इराणचे राष्ट्राध्यक्ष पेजेशियन यांनी आत्मविश्वासाने म्हटले आहे की, आम्ही आता विजय मिळवला आहे आणि आता तडजोड किंवा करार करण्याची योग्य वेळ आहे, पण त्यांनी अमेरिकेसमोर अजिबात शरणागती पत्करलेली नाही.
इराणचे आर्थिक स्वावलंबन आणि जगातील सर्वात मोठा सौर ऊर्जा प्रकल्प
इराण हा एक अत्यंत स्वावलंबी देश आहे, जो बाहेरील देशांवर फारसा अवलंबून नाही. जर अमेरिकेच्या सॅन्क्शन्समुळे इराणला समुद्री मार्गाने तेल निर्यात करणे कठीण झाले, तर इराण कॅस्पियन समुद्राच्या मागच्या बाजूने थेट रशियाला ऊर्जा पाठवू शकतो.
यापेक्षाही मोठा धक्का इराणने पर्यावरण आणि ऊर्जा क्षेत्रात दिला आहे. तेलाच्या भूमीवर वसलेला असूनही, इराणने ऊर्जा क्षेत्रात पूर्णपणे स्वतंत्र होण्यासाठी जगातील सर्वात मोठा सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारण्याची योजना तयार केली असून ती लॉन्च देखील केली आहे. यापूर्वी जगातील सर्वात मोठे सौर ऊर्जा प्रकल्प भारत किंवा चीनमध्ये असल्याचे मानले जात होते, परंतु आता इराणने या क्षेत्रात बाजी मारली आहे. यामुळे इराण केवळ तेलावर अवलंबून न राहता स्वतःला आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित करत आहे.
सागरी नाकेबंदीचे चक्रव्यूह: अमेरिका आणि ट्रम्प यांचे तेल निघणार!
जर अमेरिकेने इराणची आर्थिक कोंडी करण्याचा प्रयत्न केला, तर इराणकडे जागतिक अर्थव्यवस्थेचा गळा घोटण्याची पूर्ण क्षमता आहे. इराण आणि त्याचे समर्थक देश खालील तीन प्रमुख सागरी नाक्यांवर मजबूत पकड ठेवून आहेत:
- हॉर्मुझची खाडी : जगातील तब्बल ३५% कच्चे तेल याच अरुंद खाडीतून वाहून नेले जाते. सध्या या खाडीवर इराणचे पूर्ण नियंत्रण असून तिथून होणारी वाहतूक थांबल्यास जागतिक बाजारात तेलाचे दर गगनाला भिडतील. अमेरिका तेल दरांच्या बाजारात अफवा पसरवून सेंटीमेंट्स बदलण्याचा प्रयत्न करत आहे, परंतु प्रत्यक्षात पुरवठा कमी झाल्याने तेलाचे भाव वाढतच आहेत. ब्लूमबर्गच्या रिपोर्टनुसार, इराण आखाती देशांतील ऊर्जा प्रकल्पांवर थेट लष्करी हल्ले करून तेलाचे भाव प्रचंड वाढवू शकतो.
- बाबेल मंदेब आणि तांबडा समुद्र : तांबड्या समुद्राच्या एका बाजूला हूथी बंडखोर आणि दुसऱ्या बाजूला सोमालियाचे निवासी दबा धरून बसले आहेत. सोमालिया आणि सोमालीलैंड हे दोन स्वतंत्र भाग आहेत, ज्यामध्ये सोमालीलैंड हा इस्रायल आणि सौदी अरेबियाच्या मदतीने बाबेल मंदेबवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी बनवला गेला असला तरी त्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळालेली नाही. मुख्य सोमालिया हा हूथींच्या आणि पर्यायाने इराणच्या बाजूने उभा आहे. नुकतेच सोमालियाच्या चाच्यांनी तुर्कीचे एक मोठे शस्त्रास्त्रांनी भरलेले जहाज आणि इतर जहाजे पळवून नेली असून, ती शस्त्रे आता त्यांच्या ताब्यात आहेत. म्हणजेच तांबड्या समुद्रातून जाणाऱ्या जहाजांना इराण समर्थकांचा सामना करावाच लागणार.
- जिब्राल्टरची खाडी : युरोप आणि आफ्रिकेला जोडणाऱ्या भूमध्य समुद्राच्या प्रवेशद्वारावर म्हणजेच जिब्राल्टरमध्ये देखील इराणबद्दल सहानुभूती बाळगणारे गट सक्रिय आहेत.
थोडक्यात सांगायचे तर, हॉर्मुझ, तांबडा समुद्र आणि जिब्राल्टर या तीनही महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवरून जर तेल वाहतूक पूर्णपणे बंद झाली, तर अमेरिकेची आणि प्रामुख्याने डोनाल्ड ट्रम्प यांची मोठी अडचण होईल.
निष्कर्ष: युद्धाच्या छायेत अमेरिकेच्या मित्रराष्ट्रांची कोंडी
इराण हा कोणताही कमकुवत किंवा कमकुवत इच्छाशक्ती असलेला देश नाही, तर त्याने आपल्या अटींवर जगण्यासाठी अनेक वर्षांची पूर्वतयारी केली आहे. जर इराणने अमेरिकेच्या सॅन्क्शन्सला प्रत्युत्तर म्हणून बहरीन, कतार, जॉर्डन किंवा युरोपमधील अमेरिकेच्या लष्करी तळांवर क्षेपणास्त्रांचा मारा केला, तर अमेरिकेच्याच गोटातील ७ ते ८ मित्रदेश ट्रम्प यांच्यावर त्वरित दबाव आणतील की इराणसोबत तात्काळ करार करा आणि हा तणाव संपवा!.
त्यामुळे डोनाल्ड ट्रम्प सोमवारपासून जी सॅन्क्शन्सची नवी योजना आणणार आहेत, त्याला सामोरे जाण्यासाठी इराण आधीच सर्व आघाड्यांवर सज्ज झाला आहे. हा संघर्ष केवळ डॉलर आणि युद्धाचा नसून स्वाभिमान आणि जागतिक वर्चस्वाचा लढा बनला आहे. इराणच्या या चक्रव्यूहातून ट्रम्प स्वतःला कसे वाचवतात, हे पाहणे आगामी काळात महत्त्वाचे ठरेल.
