मध्य पूर्वेतील भू-राजकीय परिस्थिती सध्या अत्यंत स्फोटक वळणावर आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील दीर्घकालीन शत्रुत्व आता हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून (Strait of Hormuz) पुन्हा एकदा तीव्र झाले आहे. पत्रकार गिरिजेश वशिष्ठ यांच्या विश्लेषणानुसार, गेल्या ४८ तासांत इराणमध्ये जे काही घडले आहे, ते केवळ आंतरराष्ट्रीय तणावाचे लक्षण नसून इराणच्या अंतर्गत सत्तासंघर्षाचे एक मोठे प्रतिबिंब आहे. इराणच्या परराष्ट्र धोरणात आलेली विसंगती आणि लष्करी शक्तीचे वर्चस्व यामुळे हे संकट अधिक गडद झाले आहे.
परराष्ट्र मंत्र्यांचे विवादास्पद विधान आणि गोंधळ
या संपूर्ण वादाची ठिणगी इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अरागची यांच्या एका सोशल मीडिया पोस्टमुळे पडली. अरागची यांनी अचानक जाहीर केले की, लेबनॉनमध्ये युद्धविराम झाल्यामुळे इराणने हॉर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा एकदा वाहतुकीसाठी खुली केली आहे. हे विधान जागतिक स्तरावर एक मोठी बातमी ठरली, कारण हॉर्मुझची सामुद्रधुनी ही जागतिक तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. मात्र, ही घोषणा करताना इराणच्या सरकारमध्ये अंतर्गत समन्वय नसल्याचे लवकरच स्पष्ट झाले. अरागची यांचे हे ट्विट अधिकृत सरकारी भूमिकेशी सुसंगत नसल्यामुळे इराणच्या प्रशासकीय यंत्रणेत मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले.
IRGC ची आक्रमक भूमिका आणि प्रत्युत्तर
परराष्ट्र मंत्र्यांच्या या भूमिकेला इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) कडून त्वरित आणि तीव्र विरोध झाला. IRGC चे मुखपत्र असलेल्या फार्स न्यूजने अरागची यांच्या विधानाची कडक शब्दांत टीका केली. ही टीका केवळ शब्दांपुरती मर्यादित राहिली नाही. दुसऱ्याच दिवशी, IRGC ने हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर पुन्हा एकदा कडक लष्करी नियंत्रण लागू केले आणि एक नवीन नेव्हिगेशन मॅप (वाहतुकीचा नकाशा) जारी केला. याद्वारे IRGC ने जगाला आणि इराणमधील उदारमतवादी गटाला हा संदेश दिला की, सामुद्रधुनीवरील नियंत्रणाचे सर्वाधिकार केवळ लष्करी शक्तीकडेच आहेत.
भारतीय टँकर्सवरील गोळीबार आणि इशारा
या संघर्षाचा फटका जागतिक व्यापाराला बसू लागला आहे, ज्यामध्ये भारताचाही समावेश आहे. या तणावाच्या दरम्यान, IRGC च्या गनबोटींनी सनमार हेराल्ड (Sunmar Herald) आणि जग अर्णव (Jag Arnav) या दोन भारतीय तेलवाहू टँकर्सवर गोळीबार केला. हा हल्ला जहाजे बुडवण्यासाठी नसून एक कडक इशारा देण्यासाठी होता. या कृतीद्वारे IRGC ने हे स्पष्ट केले की, त्यांच्या अधिकृत परवानगीशिवाय आणि तपासणीशिवाय कोणतेही जहाज हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जाऊ शकणार नाही. ही घटना जागतिक नौवहन क्षेत्रात दहशतीचे वातावरण निर्माण करणारी ठरली.
डोनाल्ड ट्रम्प आणि प्रोपेगेंडा युद्ध
अमेरिकेचे राजकारणही या घटनेमुळे प्रभावित झाले. परराष्ट्र मंत्र्यांच्या सुरुवातीच्या नरमाईच्या विधानाचा वापर डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आपल्या प्रचारासाठी केला. ट्रम्प यांनी हा आपल्या धोरणांचा विजय असल्याचे भासवले. मात्र, IRGC ने तातडीने नाकेबंदी पुन्हा सुरू केल्यामुळे ट्रम्प यांच्या विजयाचे दावे फोल ठरले. यामुळे इराण आणि अमेरिका यांच्यातील प्रोपेगेंडा वॉर (प्रचार युद्ध) अधिकच टोकदार बनले असून, दोन्ही बाजू एकमेकांवर कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
इराणमधील दोन गटांमधील संघर्ष
विश्लेषकांच्या मते, इराणमध्ये सध्या सत्तेचे दोन मुख्य ध्रुव तयार झाले आहेत. पहिला गट प्रॅगमॅटिक (व्यावहारिक) आहे, ज्याचे नेतृत्व परराष्ट्र मंत्रालय करत आहे. हा गट आंतरराष्ट्रीय दबाव कमी करून आर्थिक निर्बंध शिथिल करण्यासाठी मुत्सद्देगिरीचा वापर करू इच्छितो. दुसरा गट हार्डलाइनर (कट्टरपंथी) आहे, ज्यामध्ये IRGC आणि इतर लष्करी संघटनांचा समावेश आहे. हा गट कोणत्याही परिस्थितीत पाश्चात्य देशांसमोर झुकण्यास तयार नाही. या दोन गटांमधील वैचारिक संघर्षाचा फटका इराणच्या परराष्ट्र धोरणाला बसत असून जगासमोर एक गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली आहे.
संसद सभापतींची भूमिका आणि राष्ट्रीय धोरण
इराणच्या संसदेचे सभापती मोहम्मद बागीर कालीबाफ यांनी कट्टरपंथी गटाची बाजू उचलून धरली आहे. त्यांनी डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यावर सडकून टीका केली आणि त्यांचे दावे खोटे ठरवले. कालीबाफ यांनी स्पष्ट शब्दांत बजावले की, इराण आपल्या अण्वस्त्र कार्यक्रमावर किंवा सामुद्रधुनीवरील आपल्या अधिकारावर कोणत्याही परिस्थितीत तडजोड करणार नाही. त्यांच्या विधानाने हे स्पष्ट केले की, इराणच्या सत्ताकेंद्रात अजूनही कट्टरपंथीयांचेच वर्चस्व आहे आणि ते अमेरिकेच्या दबावाला बळी पडणार नाहीत.
निष्कर्ष
एकूणच, इराणमधील सत्तेचे केंद्र विखुरलेले असले तरी, अंतिम निर्णय घेण्याची क्षमता IRGC सारख्या कट्टरपंथी संस्थांकडेच असल्याचे दिसून येते. इराणच्या परराष्ट्र धोरणातील मतभेद भविष्यात देशांतर्गत अस्थिरता वाढवू शकतात. तथापि, सद्यस्थितीत डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या धमक्या आणि अमेरिकेची नाकेबंदी असूनही इराण आपल्या धोरणांवर ठाम असल्याचे दिसते. हॉर्मुझची सामुद्रधुनी हा केवळ एक व्यापारी मार्ग नसून इराणसाठी ते जागतिक शक्तींशी लढण्याचे एक महत्त्वाचे शस्त्र बनले आहे, जे ते सहजासहजी सोडणार नाहीत. आगामी काळातही इराणची भूमिका अत्यंत कठोर आणि आव्हानात्मक राहील, असे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत.
