राजस्थानमधील प्राथमिक शिक्षणाची जर्जर अवस्था आणि जनआंदोलनाची नवी पहाट

आजच्या डिजिटल युगात लोकशाहीचा चौथा स्तंभ अधिक प्रभावी होताना दिसत आहे. जेव्हा सरकारी यंत्रणा आणि लोकप्रतिनिधी सामान्य जनतेच्या मूलभूत गरजांकडे दुर्लक्ष करतात, तेव्हा जनतेचा आक्रोश सोशल मीडियाच्या माध्यमातून रस्त्यावर आणि थेट सत्तेच्या दारापर्यंत पोहोचतो. राजस्थानमध्ये सध्या सुरू असलेले कॉकरोच जनता पार्टीचे शाळा दुरुस्त करा हे अभियान याचेच एक जिवंत उदाहरण बनले आहे. अलवरपासून ते दौसा आणि जयपूरच्या बगरूपर्यंत, राजस्थानच्या कानाकोपऱ्यातून सरकारी शाळांमधील दुरवस्थेची धक्कादायक चित्रे समोर येत आहेत. हे केवळ शाळांमधील भौतिक सुविधेचे अपयश नसून, देशाच्या भावी पिढीच्या भविष्याशी चाललेला खेळ आहे.

महत्त्वाच्या दाव्यांचे आणि वास्तववादी घटनांचे सखोल विश्लेषण अलवरमधील डगडगा गाव – गणित आणि विज्ञानाच्या शिक्षकांचा वानवा आणि ग्रामस्थांचा संताप

अलवर जिल्ह्यातील रेणी तहसील अंतर्गत येणाऱ्या डगडगा गावातून एक अत्यंत चिंताजनक घटना समोर आली. येथे सरकारी शाळेत गणित आणि विज्ञानासारख्या मुख्य विषयांचे शिक्षकच उपलब्ध नाहीत. यामुळे संतप्त झालेल्या ग्रामस्थांनी आणि विद्यार्थ्यांनी अखेर टोकाचे पाऊल उचलत शाळेच्या मुख्य गेटला कुलूप ठोकले.

मैदानी वास्तव:

• डगडगा गावातील शाळेमध्ये इतर शिक्षक वेळेवर आणि नियमितपणे येत आहेत, मात्र गणित आणि विज्ञान या दोन महत्त्वाच्या विषयांचे शिक्षक नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांचे मोठे शैक्षणिक नुकसान होत आहे.
• या समस्येबाबत वारंवार प्रशासनाकडे मागण्या करूनही कोणतीही सुनावणी न झाल्यामुळे अखेर संतप्त ग्रामस्थांनी शाळेला कुलूप लावले आणि मुख्याध्यापकांना (प्रिन्सिपल) आतच बंद केले.
• या घटनेवरून सीजेपीचे कार्यकर्ते आशुतोष रांका यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘X’ वर थेट राजस्थानचे शिक्षण मंत्री मदन दिलावर यांना टॅग करत कडाडून टीका केली. मदन दिलावरजी, या सर्व अनागोंदीचा तुम्ही भरपूर फायदा घेतला आहे, आता अख्खे राज्य तुमच्या शाळांची ही भीषण अवस्था पाहणार आहे, अशा शब्दांत त्यांनी मंत्र्यांवर निशाणा साधला.

यावरून स्पष्ट होते की, केवळ कागदावर प्रगतीशील शिक्षण दाखवणाऱ्या सरकारच्या काळात जमिनीवर मात्र मुलांना मूलभूत विषयांचे शिक्षण मिळवण्यासाठी सुद्धा आंदोलन करावे लागत आहे.

जोदाबावास (थानगाजी) येथील शाळा दुरुस्ती – सीजेपी मोहिमेचा थेट आणि सकारात्मक प्रभाव

सरकारी उदासीनतेच्या या काळोखात थानगाजी तालुक्यातील जोदाबावास (जोदावास) गावातून एक आशेचा किरण समोर आला आहे. गेल्या आठवड्यात सीजेपीच्या चमूने या गावातील एका अत्यंत जर्जर आणि मोडकळीस आलेल्या सरकारी शाळेला भेट दिली होती. या शाळेच्या इमारतीची अवस्था इतकी वाईट होती की ती कधीही कोसळून मोठी दुर्घटना घडू शकत होती.

प्रशासनाचा प्रतिसाद आणि सुधारणा:

• सीजेपीने हा प्रश्न सोशल मीडिया आणि स्थानिक स्तरावर उचलून धरल्यानंतर प्रशासनाला जाग आली.
• आशुतोष रांका यांनी नुकताच एक व्हिडिओ शेअर करून पुष्टी केली की जोदाबावास शाळेच्या दुरुस्तीचे काम तातडीने सुरू झाले आहे.
• मोडकळीस आलेली जुनी जर्जर इमारत पाडण्यात आली असून, नवीन वर्गखोल्यांचे बांधकाम वेगाने सुरू आहे. यासोबतच मुलांसाठी स्वच्छतागृह (वॉशरुम) आणि खेळाचे मैदान देखील लवकरच तयार केले जाणार आहे. 
• या सकारात्मक बदलासाठी आशुतोष रांका यांनी जिल्हाधिकारी आणि जिल्हा दंडाधिकारी कार्यालयाचे आभार मानले आहेत आणि प्रशासनाला विनंती केली आहे की त्यांनी त्यांच्या जिल्ह्यातील इतरही अशाच जर्जर शाळांची पाहणी करून तात्काळ पावले उचलावीत.

हा बदल दाखवतो की जर योग्य पद्धतीने दबाव निर्माण केला, तर प्रशासन काम करू शकते. ‘शाळा दुरुस्त व्हाव्यात जेणेकरून मुले शांततेत अभ्यास करू शकतील’ या मागणीला कोणताही सुज्ञ आणि देशभक्त नागरिक विरोध करू शकत नाही [३].

दौसा जिल्हा (सुमेल खुर्द) – ३ वर्षांपासून बंद असलेली शाळा आणि बाभळीचे काटे

शिक्षण व्यवस्थेच्या दुर्लक्षाची याहून वाईट पराकाष्ठा कोणती असू शकते की, जिथे मुले असायला हवीत तिथे जंगली झाडे आणि बाभळीचे काटे पसरले आहेत. दौसा जिल्ह्यातील बांदीकुई तहसील मधील सुमेल खुर्द गावातील प्राथमिक शाळेचे हे हृदयद्रावक वास्तव सोशल मीडियावर उघड झाले आहे.

परिस्थितीचे विश्लेषण:

• व्ही. एस. गुर्जर नावाच्या एका स्थानिक नागरिकाने सोशल मीडियावरील आपल्या पोस्टमध्ये दाखवले की, ही प्राथमिक शाळा गेल्या ३ वर्षांपासून पूर्णपणे बंद पडलेली आहे.
• या शाळेत सध्या एकही शिक्षक नाही आणि एकही विद्यार्थी उरलेला नाही.
• वर्गाच्या दारात आणि मैदानात प्रचंड मोठ्या प्रमाणात बाभळीचे काटे (बबूल के कांटे) पसरलेले आहेत.
• हा व्हिडिओ शेअर करताना युझरने अभिजीत दिपके आणि कॉकरोच जनता पार्टीच्या सोशल मीडिया हँडलला टॅग करून तात्काळ लक्ष घालण्याची विनंती केली आहे.

तीन वर्षे शाळा बंद असूनही शिक्षण विभागाला याची भणक न लागणे हे प्रशासकीय निष्काळजीपणाचे सर्वात मोठे लक्षण आहे.

फागी येथील भीषण वास्तव – शाळेत कुत्र्यांचा मुक्काम, मुले मंदिरात!

सीजेपीचे आशुतोष रांका यांनी त्यांच्या सोशल मीडिया हँडलवर एका स्थानिक नागरिकासोबत झालेल्या संभाषणाचा स्क्रीनशॉट शेअर केला, जो राजस्थानच्या फागी भागातील आहे. या संभाषणातून जे वास्तव समोर आले ते मन सुन्न करणारे आहे.

भीषण परिस्थिती:

• स्थानिक व्यक्तीने दिलेल्या माहितीनुसार, गावातील सरकारी शाळेच्या इमारतीची दुरवस्था इतकी झाली आहे की, त्या शाळेत आता मोकाट कुत्रे बसतात.
• दुसरीकडे, ज्या मुलांच्या हातात देशाचे भविष्य आहे, ती गरीब मुले जवळच्या एका मंदिरात बसून आपले शिक्षण घेत आहेत.

हे चित्र एका बाजूला डिजिटल इंडिया आणि महासत्तेच्या गप्पा मारणाऱ्या देशातील ग्रामीण भागातील शैक्षणिक पायाभूत सुविधांचे विदारक वास्तव मांडते.

सोशल मीडिया आणि लोकचळवळीचे बदलते स्वरूप

या मोहिमेचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सामान्य जनता आता केवळ सरकारच्या आश्वासनांवर अवलंबून राहिलेली नाही. सीजेपीच्या स्कूल ठीक करो अभियानाने जनतेला आपल्या हक्कासाठी बोलण्याचे एक मोठे व्यासपीठ मिळवून दिले आहे.

• जनतेचा वाढता विश्वास: जोदाबावास येथील यशस्वी दुरुस्तीच्या कामानंतर लोकांच्या मनात एक नवी आशा निर्माण झाली आहे. म्हणूनच आता राजस्थानच्या विविध भागांतून लोक स्वतःहून त्यांच्या गावातील शाळांचे व्हिडिओ बनवून सीजेपीच्या नेत्यांना म्हणजेच अभिजीत दिपके आणि आशुतोष रांका यांना टॅग करत आहेत आणि त्यांच्या शाळांची पाहणी करण्याची विनंती करत आहेत.
• थेट आमंत्रण: अजय मीणा नावाच्या एका युझरने आशुतोष रांका यांना उघडपणे आव्हान आणि निमंत्रण दिले की, तुम्ही माझ्या पंचायत समिती अंतर्गत येणाऱ्या सर्व सरकारी शाळांची पाहणी करा आणि ही भीषण अवस्था सर्वांसमोर आणा. मी पण पाहतो की कोणते ग्रामस्थ तुमच्या या पाहणीला विरोध करतात! यावर आशुतोष रांका यांनी देखील सकारात्मक प्रतिसाद देत तेथे भेट देण्याचे आणि आपल्या टीमसोबत समन्वय साधण्याचे आश्वासन दिले आहे.
• जागरूकता विरुद्ध स्थानिक विरोध: जयपूर जवळील बगरू येथे जेव्हा सीजेपीची टीम एका सरकारी शाळेची पाहणी करण्यासाठी गेली होती, तेव्हा त्यांना स्थानिक पातळीवर कथित विरोधाचा सामना करावा लागला होता. परंतु, या छिटपुट विरोधानंतरही इतर भागात निर्माण झालेला लोकांचा रोष आणि उत्स्फूर्त पाठिंबा हे दर्शवतो की, चांगल्या शिक्षणाची गरज ही कोणत्याही राजकीय किंवा स्थानिक विरोधापेक्षा मोठी आहे.

राजकीय आणि प्रशासकीय पडसाद

राजस्थानच्या शिक्षण मंत्रालयाला आणि विशेषतः शिक्षण मंत्री मदन दिलावर यांना या मोहिमेमुळे थेट जनतेच्या प्रश्नांना सामोरे जावे लागत आहे. सरकारी शाळांमधील शिक्षकांच्या रिक्त जागा, इमारतींची जर्जर अवस्था, आणि स्वच्छतेचा अभाव हे विषय आता केवळ बैठकांपुरते मर्यादित न राहता सोशल मीडियावर थेट जनतेच्या कोर्टात गेले आहेत.प्रशासनाला आता हे कळून चुकले आहे की जर त्यांनी वेळेत पावले उचलली नाहीत, तर जोदाबावास प्रमाणेच इतर ठिकाणचे जर्जर शाळांचे व्हिडिओ देखील व्हायरल होऊन त्यांची नाचक्की होईल. हा दबाव लोकशाही बळकट करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

निष्कर्ष: आता तरी डोळे उघडणार का?

राजस्थानमधील शाळा सुधारण्याच्या या लढ्याने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे की, जोपर्यंत सामान्य नागरिक आपल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि मूलभूत अधिकारांसाठी रस्त्यावर उतरणार नाही किंवा सोशल मीडियाच्या माध्यमातून आवाज उठवणार नाही, तोपर्यंत यंत्रणा सुस्तच राहणार. शिक्षणाचा अधिकार हा केवळ कागदावर राहता कामा नये, तर तो डगडगा गावातील मुलांना गणित-विज्ञानाच्या शिक्षकांच्या रूपात, सुमेल खुर्द मधील शाळा पुन्हा सुरू होण्यात, जोदाबावास प्रमाणे सुरक्षित वर्गखोल्या मिळण्यात आणि फागीच्या मुलांना मंदिराऐवजी सुसज्ज शाळेत शिकायला मिळण्यात परावर्तित झाला पाहिजे. सीजेपीच्या या आंदोलनाने लावलेली ही ठिणगी आता संपूर्ण राजस्थानमध्ये एक मोठी शैक्षणिक क्रांती घडवून आणेल, यात शंका नाही.