जागतिक राजकारणातील एका अत्यंत धोकादायक वळणाकडे आपण वारंवार लक्ष वेधत आलो आहोत. कारण एकच आहे आज मध्यपूर्वेत घडणाऱ्या घटनांचा परिणाम केवळ त्या प्रदेशापुरता मर्यादित राहणार नाही; त्याचे दीर्घकालीन, खोल आणि अपरिवर्तनीय परिणाम भारतासह संपूर्ण जगावर होणार आहेत.आजचा हा लेख भावनिक प्रतिक्रियेपेक्षा व्यापक संदर्भात परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.
संयुक्त राष्ट्रांत घडलेला अभूतपूर्व प्रसंग
संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या बैठकीत जागतिक अर्थव्यवस्था, अस्थिरता आणि शांततेबद्दल नेहमीप्रमाणे चर्चा सुरू होती. महासचिव अँटोनियो गुटेरेस यांनी जागतिक स्थैर्याबाबत चिंता व्यक्त केली.परंतु त्या बैठकीत इराणचे प्रतिनिधी इस्माईल बघाई यांनी अत्यंत तीव्र शब्दांत प्रतिक्रिया दिली. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले—
“जेव्हा माझ्या देशातील निरपराध मुलांवर बॉम्बवर्षाव होतो, तेव्हा जागतिक अर्थव्यवस्थेची चिंता आम्हाला ऐकवू नका.”
त्यांचा आरोप होता की शांतता चर्चांच्या काळातच इराणवर हल्ले झाले. निष्पाप नागरिक, शाळकरी मुलांचे मृत्यू आणि नागरी भागांवरील आक्रमण सुरू असताना संयुक्त राष्ट्रांची भाषा फक्त “चिंता व्यक्त” करण्यापुरती मर्यादित राहिली. हा प्रसंग महत्त्वाचा यासाठी की, संयुक्त राष्ट्रांच्या महासचिवांना अशा स्पष्ट आणि कठोर शब्दांत सार्वजनिकरीत्या सुनावले जाणे अत्यंत दुर्मीळ मानले जाते.
युद्धाची सुरुवात आणि वाढत गेलेला संघर्ष
अमेरिका आणि इस्रायलच्या कारवायांनंतर सुरू झालेला संघर्ष लवकर संपेल, असा प्रारंभी अंदाज होता. अनेकांना वाटले की काही दिवसांत इराणची राजवट कमकुवत होईल.परंतु वास्तव वेगळे ठरले.इराण ही हजारो वर्षांची सभ्यता आहे. इतिहासात पर्शियन साम्राज्यापासून आधुनिक काळापर्यंत अनेक साम्राज्यांनी इराणवर आक्रमण केले; परंतु दीर्घकालीन युद्ध लढण्याची क्षमता इराणने वारंवार सिद्ध केली आहे. इराकचे माजी अध्यक्ष सद्दाम हुसेन यांनी केलेले आठ वर्षांचे युद्ध याचे उदाहरण मानले जाते.
आधुनिक युद्धाचे नवे समीकरण
या संघर्षात काही महत्त्वाच्या गोष्टी स्पष्ट झाल्या —
- महागडी लष्करी साधने विरुद्ध स्वस्त तंत्रज्ञान
- अत्याधुनिक फायटर जेट्स विरुद्ध ड्रोन युद्ध
- मोठ्या लष्करी तळांऐवजी वितरित संरक्षण व्यवस्था
इराणने कमी खर्चिक ड्रोन आणि मिसाईल तंत्रज्ञानाचा वापर करून अत्यंत महागड्या शस्त्रसज्जतेला आव्हान दिले. युद्धशास्त्रातील एक मूलभूत नियम पुन्हा सिद्ध झाला रणनीती तंत्रज्ञानापेक्षा अधिक महत्त्वाची असते.
अमेरिकेसमोरील चक्रव्यूह
जमिनीवरील आक्रमण हा पुढचा टप्पा मानला जात असला तरी तो अमेरिकेसाठी अत्यंत धोकादायक पर्याय आहे.
इराणचे भौगोलिक वास्तव:
- प्रचंड डोंगराळ प्रदेश
- उंच पर्वतरांगा
- मोठी प्रशिक्षित सैन्यसंख्या
- दीर्घकालीन प्रतिकाराची तयारी
अफगाणिस्तानचा अनुभव अजून ताजा असताना आणखी एका दीर्घ युद्धात अडकण्याचा धोका अमेरिकेसमोर उभा आहे.
डॉलर, तेल आणि जागतिक अर्थव्यवस्था
या संघर्षाचा सर्वात मोठा पण कमी चर्चिला जाणारा मुद्दा म्हणजे ऊर्जा आणि चलन व्यवस्था.
दशकानुदशके आखाती देशांनी तेल व्यवहार डॉलरमध्ये केले. यामुळे:
- जगभर डॉलरची मागणी वाढली
- अमेरिकेचे आर्थिक वर्चस्व टिकून राहिले
- जागतिक वित्तीय प्रणाली अमेरिकाकेंद्रित बनली
जर आखाती देश पर्यायी संरक्षण व्यवस्था शोधू लागले किंवा तेल व्यवहार इतर चलनात सुरू झाले, तर जागतिक आर्थिक संतुलन बदलू शकते.
चीन, रशिया आणि बदलतं शक्तिसंतुलन
जर अमेरिका या संघर्षातून कमकुवत स्थितीत बाहेर पडली, तर:
- चीनचे प्रभावक्षेत्र वाढू शकते
- रशियाची भूमिका बळकट होईल
- ग्लोबल साऊथ नावाचा नव्या शक्तीसमूहाचा उदय वेगाने होऊ शकतो
भारतासाठी धोकाही आणि संधीही
भारतासाठी ही परिस्थिती अत्यंत महत्त्वाची आहे.
भारत:
- ऊर्जा आयातीवर अवलंबून
- आखाती देशांशी घनिष्ठ संबंध
- मोठी अर्थव्यवस्था
- अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्र
या पार्श्वभूमीवर भारत मध्यस्थ, सुरक्षा भागीदार किंवा स्वतंत्र सामरिक शक्ती म्हणून उदयास येऊ शकतो. परंतु त्यासाठी स्पष्ट परराष्ट्र धोरण, सामरिक स्वायत्तता आणि दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक आहे.
संयुक्त राष्ट्रसंघाची मर्यादा
या संघर्षाने एक मोठा प्रश्न पुन्हा समोर आणला आहे जागतिक संस्था प्रत्यक्ष युद्ध थांबवू शकतात का?ठराव, निषेध आणि चिंता व्यक्त करण्यापलीकडे संयुक्त राष्ट्रांची क्षमता किती आहे, हा प्रश्न आज अधिक तीव्रतेने विचारला जात आहे.
निष्कर्ष नव्या जागतिक व्यवस्थेची चाहूल
मध्यपूर्वेतील हे युद्ध केवळ प्रादेशिक संघर्ष नाही.
हे तीन मोठ्या बदलांची सुरुवात ठरू शकते:
- अमेरिकाकेंद्रित जागतिक व्यवस्थेचे पुनर्मूल्यांकन
- बहुध्रुवीय (Multipolar) जगाची निर्मिती
- ऊर्जा आणि चलन राजकारणातील मोठा बदल
इतिहास सांगतो काही युद्धे सीमा बदलतात; काही युद्धे जगाचा भूगोल बदलतात. आज आपण अशाच एका निर्णायक वळणावर उभे आहोत. भारताने या घडामोडीकडे केवळ प्रेक्षक म्हणून नाही, तर भविष्य घडवणारा घटक म्हणून पाहण्याची हीच योग्य वेळ आहे.
