मोठी बातमी: इराण अण्वस्त्र धोरण बदलण्याच्या तयारीत? अमेरिका-इस्त्रायलच्या भीषण लष्करी प्लॅनमुळे मध्य पूर्वेत महायुद्ध पेटणार?

१५९ युद्धनौका समुद्रात बुडाल्या? ट्रम्प यांचा दावा आणि इराणच्या अणुधोरणातील ऐतिहासिक भू-राजकीय वळण!

पश्चिम आशियातील वाढता तणाव आणि अणुमुद्याचे पुनरुज्जीवन

पश्चिम आशियातील राजकीय आणि लष्करी परिस्थिती सध्या अत्यंत नाजूक व स्फोटक वळणावर येऊन पोहोचली आहे. एका बाजूला अमेरिका आणि इस्त्रायलकडून इराणविरुद्ध एका मोठ्या लष्करी कारवाईची तयारी सुरू असल्याच्या बातम्या समोर येत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला इराणमध्ये आपल्या प्रस्थापित अण्वस्त्र धोरणाचा (Nuclear Doctrine) फेरविचार करण्याची मागणी अत्यंत तीव्र गतीने जोर धरत आहे. इराणने अद्याप आपल्या अणुधोरणात अधिकृतपणे कोणताही बदल जाहीर केला नसला तरी, देशातील सर्वोच्च नेतृत्व आणि सर्वसामान्य जनतेमध्ये या विषयावर सुरू असलेली ही व्यापक चर्चा तेहरानच्या राष्ट्रीय सुरक्षा रणनीतीत एका नव्या युगाची नांदी मानली जात आहे.

इराणचे अण्वस्त्र धोरण: अंतर्गत दबाव आणि अण्वस्त्रांची वाढती मागणी

इराणची राजधानी तेहरान येथील वरिष्ठ धर्मगुरू मुहम्मद जवाद हज अली अकबरी यांनी नुकत्याच झालेल्या शुक्रवारच्या प्रार्थनेदरम्यान उपस्थितांना संबोधित करताना इराणच्या अण्वस्त्र धोरणाचा पुनर्विचार करण्याची ठाम मागणी केली. वाढत्या सुरक्षेच्या धमक्या आणि बदलत्या भू-राजकीय परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर इराणने आपल्या सुरक्षेच्या गरजा आणि प्रतिकार क्षमतेची  पुनर्रचना करणे ही काळाची गरज असल्याचे त्यांनी नमूद केले. धर्मगुरू अकबरी यांच्या मते, इराणमधील ७० टक्क्यांहून अधिक जनता देशाच्या अणुधोरणाचा फेरविचार करण्याच्या बाजूने आहे. हा केवळ राजकीय दबाव नसून, राष्ट्रीय परिपक्वता आणि इराणसमोरील संकटांची वाढती जाणीव यातून निर्माण झालेली एक मोठी जनभावना असल्याचे त्यांनी सांगितले. इराणने आजवर आपल्या विरोधकांबाबत घेतलेले कडू अनुभव पाहता, जुनी प्रतिकार यंत्रणा सध्याच्या काळात पुरेशी आहे की नाही, यावर गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे बनले आहे. विरोधी देशांनी इराणच्या लाल रेषा ओलांडल्या असून त्यांनी आंतरराष्ट्रीय करारांचे पालन केले नाही, तसेच पूर्व सर्वोच्च नेते आयतॉल्ला सय्यद अली खमेनेई यांच्या हत्येसारखी कृत्ये केली आहेत, असा थेट आरोप अकबरी यांनी केला. या सर्व घटनांमुळेच आता इराणने अण्वस्त्र निर्मितीच्या दिशेने पाऊल टाकावे, या विचाराला मोठे बळ मिळाले आहे. हा विचार केवळ धार्मिक किंवा लष्करी वर्तुळापुरता मर्यादित राहिलेला नसून इराणी समाजाच्या सर्व थरांमध्ये पसरला आहे. विद्यार्थी, विद्यापीठांचे प्राध्यापक, विचारवंत आणि व्यावसायिक संघटना देखील अण्वस्त्र धोरणाच्या फेरविचाराला पाठिंबा देत असल्याचे सर्वेक्षणांतून समोर आले आहे. तथापि, या ऐतिहासिक निर्णयाचा अंतिम अधिकार इराणचे सर्वोच्च नेते मोज्तबा खमेनेई यांच्याकडेच असेल आणि त्यांनी घेतलेला निर्णय संपूर्ण देश मान्य करेल, असेही अकबरी यांनी स्पष्ट केले.

अमेरिकन राजनैतिक आवाहनांवर इराणचा तीव्र अविश्वास

या अंतर्गत मंथनासोबतच, इराणच्या नेतृत्वाकडून अमेरिकेच्या राजनैतिक रणनीतीवर आणि वाटाघाटींच्या आव्हानांवर मोठा अविश्वास व्यक्त केला जात आहे. वॉशिंग्टनकडून वारंवार येणाऱ्या चर्चेच्या आवाहनांमुळे इराणी जनतेने किंवा प्रशासनाने आपला सावधपणा अजिबात कमी करू नये, असा स्पष्ट इशारा धर्मगुरू हज अली अकबरी यांनी दिला आहे. भूतकाळातील अनुभवांच्या आधारे, अमेरिकेचे राजनैतिक संदेश आणि मध्यस्थीचे प्रयत्न हे खुल्या युद्धाच्या धमक्यांपेक्षाही अधिक धोकादायक ठरू शकतात, असे मत त्यांनी मांडले. दुसऱ्या बाजूला, अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनल्ड ट्रम्प यांनी फ्लोरिडामध्ये एका प्रचार सभेत बोलताना दावा केला आहे की, अमेरिकेने इराणला अण्वस्त्रे मिळवण्यापासून यशस्वीपणे रोखले आहे. ट्रम्प यांच्या मते, इराणला रोखण्याचा प्रयत्न करत होतो असा शब्दप्रयोग वापरण्याऐवजी आपण त्यांना पूर्णपणे रोखले हे सत्य स्वीकारले पाहिजे. या संघर्षाची सुरुवात अमेरिकेने केली नसून, १९७९ पासून इराण अमेरिकेविरुद्ध युद्ध लढत असल्याचा आरोपही ट्रम्प यांनी केला.

अमेरिका-इस्त्रायलची लष्करी मोहीम आणि इराणचा प्रत्युत्तराचा इशारा

पश्चिम आशियातील युद्धाचे ढग अधिक गडद होत असताना, अमेरिका आणि इस्त्रायल मध्यंतरीच्या निवडणुकीनंतर (post-midterm) इराणविरुद्ध एका मोठ्या लष्करी मोहिमेची तयारी करत असल्याचे वृत्त समोर आले आहे. या संभाव्य मोहिमेत तेहरानचे सर्वोच्च नेतृत्व, अणु प्रकल्प, ऊर्जा क्षेत्र आणि इतर धोरणात्मक पायाभूत सुविधांना लक्ष्य केले जाऊ शकते. ॲक्सिओस या वृत्तसंस्थेने दिलेल्या अहवालानुसार, जर राजनैतिक प्रयत्न अपयशी ठरले, तर अमेरिका आणि इस्त्रायल जवळपास एका आठवड्याभराच्या अत्यंत भीषण हवाई हल्ल्यांची मालिका सुरू करण्याच्या तयारीत आहेत. या लष्करी कारवाईच्या समन्वयासाठी इस्त्रायली लष्करप्रमुख एयाल झमीर यांनी अमेरिकेच्या सेंटकॉम कमांडर ॲडमिरल ब्रॅड कूपर यांच्याशी थेट चर्चा केली आहे. या लष्करी धमक्यांना इराणकडूनही तितकेच सडेतोड उत्तर देण्यात आले आहे. इराणच्या संसदीय राष्ट्रीय सुरक्षा समितीचे अध्यक्ष इब्राहिम अझीझी यांनी स्पष्ट इशारा दिला आहे की, अमेरिकेने कोणताही नवीन हल्ला केल्यास इराण अत्यंत वेदनादायक आणि तीव्र प्रत्युत्तर देईल. इराण आपल्या राष्ट्रीय हितसंबंधांचे आणि लष्करी धोरणाचे रक्षण करण्यासाठी आपल्याकडे उपलब्ध असलेल्या सर्व क्षमतांचा वापर करेल, असे त्यांनी निक्षून सांगितले.

कतारची मध्यस्थी आणि पडद्यामागची मुत्सद्देगिरी

या टोकाच्या तणावाच्या काळातही राजनैतिक मार्ग पूर्णपणे बंद झालेला नाही. कतार सध्या या संकटावर तोडगा काढण्यासाठी मध्यस्थीचे नेतृत्व करत असून त्यांना पाकिस्तान, सौदी अरेबिया, इजिप्त आणि तुर्किये या देशांचा पाठिंबा लाभत आहे. या मध्यस्थांकडून मांडण्यात आलेल्या प्रस्तावानुसार, इराणवर अमेरिकेने लादलेल्या सागरी नाकेबंदीत काही प्रमाणात सूट देणे आणि इराणचे गोठवलेले निधी मोकळे करणे या बदल्यात इराणने आपल्या पूर्वी हानी पोहोचलेल्या अणुप्रकल्पांमध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या निरीक्षकांना प्रवेश देण्यास सहमती दर्शवावी, असा प्रयत्न सुरू आहे.

तथापि, या वाटाघाटींमध्ये दोन मुख्य अडचणी कायम आहेत:

१. अमेरिकेची मागणी: इराणने आपल्याकडे असलेला समृद्ध युरेनियमचा साठा पूर्णपणे स्वाधीन करावा.

२. इराणची अट: अमेरिकेने प्रथम सागरी नाकेबंदी उठवावी आणि आर्थिक निर्बंध शिथिल करावेत.

इराणने मध्यस्थांना स्पष्ट केले आहे की, या करारावर अंतिम स्वाक्षरी करण्यापूर्वी त्यांना सर्वोच्च नेते मोज्तबा खमेनेई यांची मंजुरी घ्यावी लागेल. डोनल्ड ट्रम्प यांनी देखील पडद्यामागे अप्रत्यक्ष वाटाघाटी सुरू असल्याचे मान्य केले असले तरी, मुत्सद्देगिरी किंवा इतर लष्करी मार्गाने हे काम पूर्ण केले जाईल, असा इशारा दिला आहे.

अमेरिकन लष्करी कारवाईचे दावे आणि इराणची लष्करी स्थिती

डोनल्ड ट्रम्प यांनी आपल्या भाषणात अमेरिकेने इराणच्या लष्करी ताकदीची प्रचंड हानी केल्याचा दावा केला. ट्रम्प यांच्या दाव्यानुसार, इराणकडे आता कोणतीही प्रभावी नौदल किंवा हवाई दल उरलेले नाही. त्यांची १५९ नौदल जहाजे समुद्राच्या तळाशी गेली आहेत आणि २६८ विमाने धावपट्टीवर विखुरलेल्या अवस्थेत नष्ट झाली आहेत. तसेच इराणची रडार आणि विमानविरोधी यंत्रणा नष्ट झाली असून, वीज पुरवठा खंडीत झाल्यामुळे त्यांच्या ड्रोन निर्मितीवर मोठा परिणाम झाला आहे. ट्रम्प यांनी जनरल सुलेमानी यांचा उल्लेख करत, त्यांनी अनेक अमेरिकन सैनिकांना लक्ष्य केले होते परंतु आता ते जिवंत नाहीत, असे सांगितले. इराणला कधीही अण्वस्त्र मिळवू दिले जाणार नाही, असा पुनरुच्चार ट्रम्प यांनी केला.

निष्कर्ष: युद्धाच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला मध्य पूर्व

एकंदरीत, इराण आणि अमेरिका-इस्त्रायलमधील हा संघर्ष आता अत्यंत संवेदनशील टप्प्यावर पोहोचला आहे. एका बाजूला इराणमध्ये अणुधोरण बदलून अण्वस्त्र निर्मितीची मागणी लोकभावनेच्या पातळीवर जोर धरत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला अमेरिका आणि इस्त्रायल राजनैतिक मार्ग अयशस्वी झाल्यास पूर्ण ताकदीने लष्करी स्ट्राइक करण्याच्या तयारीत आहेत. कतारच्या नेतृत्वाखाली सुरू असलेली मध्यस्थी या युद्धाची आग रोखण्यात यशस्वी ठरते की पश्चिम आशिया एका भीषण महायुद्धाच्या खाईत लोटला जातो, हे येणारा काळच ठरवेल.

Kanthak Suryatal