अमेरिकेचा नवा होमवर्क आणि रणनीती यावेळचे अमेरिकेचे हल्ले हे केवळ प्रत्युत्तर नसून ती एक खोलवर विचार केलेली रणनीती आहे. अमेरिकेला हे माहित आहे की हे क्रिकेट किंवा फुटबॉलचे सामने नाहीत जिथे केवळ गोल किंवा धावांची संख्या महत्त्वाची असते. एखादा असा हल्ला जो थेट शत्रूच्या मुळावर किंवा त्याच्या कमकुवत जागेवर घाला घालतो, तो शेकडो सामान्य हल्ल्यांपेक्षा अधिक प्रभावी असतो. यापूर्वी इराणने अमेरिकेच्या ईगोला धक्का लावत त्यांची प्रगत एअर डिफेन्स सिस्टिम नष्ट केली होती आणि शक्तिशाली जहाजे पाडून दाखवली होती. परंतु, यावेळी अमेरिकेने (विशेषतः डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखाली) इराणच्या अशा जागा निवडल्या आहेत, ज्याचा परिणाम केवळ इराणवरच नाही, तर चीन आणि भारतावरही होणार आहे.
चीनचा सिल्क रूट आणि १५०० किमीची रेल्वे लाईन अमेरिकेने इराणमधील ज्या रेल्वे पुलांवर आणि पायाभूत सुविधांवर हल्ले केले आहेत, त्याला इराणने युद्ध गुन्हे म्हटले आहे. परंतु या रेल्वे मार्गाचे महत्त्व खूप मोठे आहे. ही १५०० किमी लांबीची रेल्वे लाईन इराणला थेट चीनशी जोडते. २००० वर्षांपूर्वीचा जो सिल्क रूट होता, त्याला पुनरुज्जीवित करण्याचा हा एक प्रयत्न आहे.
जेव्हा समुद्रात ब्लॉकेड (नाकाबंदी) लागते किंवा हॉर्मुझची सामुद्रधुनी बंद होते, तेव्हा इराणसाठी हा रेल्वे मार्ग एक लाईफ लाईन म्हणून काम करतो. या मार्गाद्वारे इराण चीनमधून जीवनावश्यक वस्तू आणि कच्चा माल (ज्याचा वापर ड्रोन बनवण्यासाठी केला जातो असा अमेरिकेचा आरोप आहे) मागवू शकतो. अमेरिकेने या रेल्वे मार्गाला लक्ष्य करून इराणचा हा मागचा दरवाजा बंद करण्याचा प्रयत्न केला आहे. हे एका अशा परिस्थितीसारखे आहे जिथे तुमच्या घराच्या पुढच्या बाजूला पाणी साचले आहे आणि तुम्ही मागच्या दरवाजाने बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करता, पण तोही दरवाजा कोणीतरी बंद करून टाकला आहे.
भारतासाठी चिंतेची बाब: चाबहार पोर्टवर हल्ला अमेरिकेच्या या नव्या रणनीतीचा फटका भारतालाही बसला आहे. अमेरिकेने इराणमधील चाबहार पोर्टवरही बॉम्ब टाकला आहे. चाबहार बंदर हे भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण याद्वारे भारताला पाकिस्तानला वळसा घालून अफगाणिस्तान आणि रशियापर्यंत पोहोचता येते. चाबहारवर हल्ला करून अमेरिकेने भारतावर दबाव निर्माण केला आहे की, भारताने या विषयात अधिक सक्रिय व्हावे. ट्रम्प यांना हे दाखवून द्यायचे आहे की, जर युद्ध झाले तर त्याचा परिणाम केवळ इराणवर नाही, तर भारत आणि चीनवरही होईल, त्यामुळे या देशांनी इराणला समजवावे आणि त्याला झुकण्यास भाग पाडावे.
इराणचे शक्तिस्थळ आणि अमेरिकेचे प्रेशर पॉईंट्स इराणकडेही जगातले महत्त्वाचे प्रेशर पॉईंट्स आहेत. इराण जगाचा तेल पुरवठा रोखू शकतो. हॉर्मुझची सामुद्रधुनी इराणच्या नियंत्रणात आहे. ट्रम्प यांनी या सामुद्रधुनीला समांतर असा मार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न केला होता, जेणेकरून इराणचे नियंत्रण कमी करता येईल. इराणने या हालचालींना जोरदार विरोध केला असून, तेथून जाणाऱ्या जहाजांवर कारवाई करून आपले नियंत्रण सिद्ध केले आहे.
सध्याच्या काळात अण्वस्त्रे हा केवळ चर्चेचा विषय उरला आहे, खरा दबाव हा खनिज तेल आणि क्रिटिकल मिनरल्सच्या पुरवठ्यावर आहे. चीनकडे जसे क्रिटिकल मिनरल्सचे नियंत्रण आहे, तसेच तेलाच्या पुरवठ्यावर इराण प्रभाव टाकू शकतो.
निवडलेली लक्ष्ये आणि संदेश अमेरिकेने यावेळी इराणमधील ८ महत्त्वाच्या ठिकाणांवर लक्ष केंद्रित केले आहे, जे संदेश देण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत:
१. बंदर अब्बास: हे इराणचे सर्वात महत्त्वाचे समुद्री बंदर आणि नौदल तळ आहे. हॉर्मुझवर लक्ष ठेवण्यासाठी हे ठिकाण महत्त्वाचे आहे.
२. बुशहर: येथे इराणचे एकमेव कार्यरत अणुऊर्जा केंद्र आहे. येथे हल्ला करून अमेरिकेने मोठ्या भागाचा वीज पुरवठा विस्कळीत करण्याची धमकी दिली आहे.
३. कोनारक आणि शिरक: हे दक्षिण-पूर्वी इराणमधील नौदल तळ आणि महत्त्वाचे किनारपट्टी भाग आहेत.
४. अबू मूसा बेट: हॉर्मुझच्या प्रवेशद्वारावर असलेले हे छोटे पण सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे बेट आहे.
५. रेल्वे मार्ग आणि पूल: चीनशी असलेली कनेक्टिव्हिटी तोडण्यासाठी हे हल्ले करण्यात आले.
वाटाघाटींचा टेबल आणि इराणची कोंडी ११ तारखेला होणाऱ्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेने हे सर्व दबाव गट तयार केले आहेत. ट्रम्प यांना इराणला झुकवून वाटाघाटी करायच्या आहेत. परंतु इराणसाठी परिस्थिती कठीण आहे. एकीकडे इराणच्या अंतर्गत भागात ट्रम्पला संपवा अशा घोषणा दिल्या जात आहेत आणि बदला घेण्याचा लाल ध्वज फडकवला जात आहे. अशा परिस्थितीत जर इराणचे सरकार अमेरिकेसमोर झुकले, तर इराणमधील जनताच त्यांना कमकुवत समजून सत्तापालट करू शकते.
अमेरिकेची स्वतःची अडचण दुसरीकडे, अमेरिका स्वतः या युद्धातून बाहेर पडण्यास उत्सुक आहे. अमेरिकेने या संघर्षात आधीच १०० अब्ज डॉलर्स खर्च केले आहेत. ट्रम्प यांना वाटते की, इराणवर थोडा दबाव टाकला की ते झुकतील आणि अमेरिकेला सन्मानाने या युद्धातून बाहेर पडता येईल. अमेरिकेतील वाढती महागाई आणि पुरवठा साखळीतील व्यत्यय यामुळे ट्रम्प यांच्यावरही देशांतर्गत दबाव आहे.
निष्कर्ष इराण आणि अमेरिका यांच्यातील हे युद्ध आता केवळ बंदुका आणि बॉम्बपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर ते आर्थिक नाकेबंदी, व्यापार मार्ग आणि जागतिक दबावाचे युद्ध झाले आहे. अमेरिका इराणची शक्ती कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहे, तर इराण आपली प्रतिष्ठा आणि तेल पुरवठ्यावरील नियंत्रण राखण्यासाठी संघर्ष करत आहे. येत्या ११ तारखेला होणारी बातचीत हे युद्ध थांबवते की संघर्षाचा नवा भडका उडवते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
