जागतिक राजकारणात एका विधानाचा किंवा एका लहान व्हिडिओचा परिणाम किती मोठा असू शकतो, याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचा अलीकडील २४ सेकंदांचा व्हिडिओ. या अवघ्या २४ सेकंदांच्या चित्रफितीने संपूर्ण जगात खळबळ उडवून दिली असून, भारतासारख्या देशात तर याचे परिणाम ‘सर्वनाश’ घडवून आणणारे ठरले आहेत. भारतीय शेअर बाजारात एका झटक्यात गुंतवणूकदारांचे सुमारे ७ ते ८ लाख कोटी रुपये बुडाले असून बाजार पूर्णपणे लहूलुहान झाला आहे.
ट्रम्प यांचा तो २४ सेकंदांचा व्हिडिओ काय होता? डोनाल्ड ट्रम्प सध्या अंकारा येथे नाटो (NATO) परिषदेसाठी गेले आहेत. तिथे एका पत्रकार परिषदेत त्यांनी इराणबाबत अत्यंत टोकाची विधाने केली. ट्रम्प यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, अमेरिका आणि इराणमधील शस्त्रसंधी आता संपली आहे. त्यांनी इराणी लोकांना कॅन्सर रोगी असे संबोधले आणि असे मत व्यक्त केले की, या कॅन्सरपासून सुटका मिळवण्यासाठी पहिल्याच टप्प्यावर त्यांची शस्त्रक्रिया करणे आवश्यक आहे. ट्रम्प यांच्या मते, इराणमधील लोक दुष्ट आणि आजारी आहेत. जेव्हा त्यांना विचारण्यात आले की जुना करार अद्याप लागू आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की, माझ्या मते तो संपला आहे.
भारतीय शेअर बाजारातील पडझड ट्रम्प यांच्या या विधानाचा सर्वात मोठा फटका भारतीय शेअर बाजाराला बसला. अवघ्या २० मिनिटांत बाजार १००० अंकांनी कोसळला. दिवसअखेर परिस्थिती खालीलप्रमाणे होती:
- सेन्सेक्स: १८०० ते १९०० अंकांनी कोसळला.
- निफ्टी: ५१६ अंकांनी (२.१२%) खाली आला.
- गुंतवणूकदारांचे नुकसान: अंदाजे ७ ते ८ लाख कोटी रुपये एका दिवसात स्वाहा झाले.
बाजारातील ही तबाही केवळ एका क्षेत्रापुरती मर्यादित नव्हती. विविध क्षेत्रांमधील पडझड खालीलप्रमाणे होती:
- बँकिंग: निफ्टी बँक २.५१% आणि खाजगी बँका २.४९% घसरल्या.
- पीएसयू बँका: सर्वाधिक २.७२% नी कोसळल्या.
- एफएमसीजी: २.५२% घसरण.
- ऑटो आणि आयटी: अनुक्रमे १.८७% आणि १.३७% घसरण.
- मेटल (धातू): ०.९१% घसरण.
जागतिक परिणाम आणि कच्च्या तेलाचा भडका ट्रम्प यांच्या विधानामुळे केवळ भारतच नव्हे, तर जागतिक बाजारपेठाही हादरल्या. दक्षिण कोरियाचा ‘कोस्पी’ ५.३५%, जपानचा ‘निक्केई’ २.११% आणि हाँगकाँगचा हँग सेंग २.९९% नी घसरला.
सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे कच्च्या तेलाच्या (Crude Oil) किमतीत झालेली वाढ. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणावामुळे कच्च्या तेलाचे दर प्रति बॅरल ६८ डॉलरवरून थेट ७६ डॉलरवर पोहोचले, म्हणजेच एका रात्रीत ६ टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली. याचा थेट परिणाम भारतासारख्या आयातदार देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि महागाईवर होणार आहे.
भू-राजकीय पार्श्वभूमी: इराणमधील तणाव या वादाच्या मुळाशी इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनी यांची अंतिम यात्रा आणि त्यानंतर निर्माण झालेली परिस्थिती आहे. खामेनी यांच्या अंत्ययात्रेला झालेली अफाट गर्दी पाहून अमेरिका आणि पाश्चात्य जग हादरले असून, इराणमधील या ऐक्याला धक्का लावण्यासाठी किंवा ही बातमी दाबण्यासाठी अमेरिकेकडून अशी विधाने केली जात असल्याचे बोलले जात आहे. इराणने अमेरिकेच्या तीन जहाजांवर ड्रोन हल्ले केल्याचा दावा केला जातो, ज्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने ८०-८५ हल्ले केले.
भारतीय नेतृत्वाची भूमिका आणि टीका देशाची अर्थव्यवस्था अशा प्रकारे संकटात असताना, भारतीय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या भाषणांवर आणि प्रतिसादावर टीका केली जात आहे. जेव्हा शेअर बाजार कोसळत होता, तेव्हा पंतप्रधान भाषणात ५+३=८ किंवा ६+२=८ अशी गणिते मांडण्यात व्यस्त होते, अशी टीका होत आहे. देशाच्या अर्थव्यवस्थेला ऑटो मोड वर सोडल्याचे चित्र असून, अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांच्या कार्यक्षमतेवरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहेत.स्त्रोतानुसार, भारताची १४३ कोटी लोकसंख्या ही एका मोठ्या ट्रेनच्या चाकांसारखी आहे, ज्यामुळे कोणताही नकारा आणि निकम्मा माणूस देश चालवू शकतो, कारण इतकी मोठी बाजारपेठ धक्के पचवून घेते. मात्र, हे धक्के जेव्हा सामान्य माणसापर्यंत पोहोचतील, तेव्हा परिस्थिती गंभीर होईल.
आगामी धोके: भूकंपानंतरचे धक्के तज्ज्ञांच्या मते, ही केवळ सुरुवात आहे. शेअर बाजारातील ही पडझड म्हणजे भूकंपाचा पहिला झटका आहे. यानंतर आफ्टर शॉक्स (त्यानंतरचे धक्के) येणे बाकी आहे. इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांची लवकरच अमेरिका भेट होणार असून, त्यानंतर हे युद्ध अधिक भडकू शकते किंवा नवीन आर्थिक निर्बंध लादले जाऊ शकतात.
निष्कर्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे २४ सेकंदांचे विधान केवळ राजकीय विधान नसून, तो एक सुनियोजित खेळ असू शकतो, ज्यातून त्यांनी स्वतः अब्जावधी डॉलर्सचा नफा कमावल्याचा आरोपही केला जात आहे. या जागतिक संघर्षात भारतासारख्या विकसनशील देशाची अर्थव्यवस्था भरडली जात असून, कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमती आणि रुपयाची घसरण यामुळे येणारा काळ अधिक आव्हानात्मक असणार आहे.
