नेहरू-गांधी घराण्याबद्दलचे असत्य आणि खोट्या कथांवर सोनिया गांधींचे चोख प्रत्युत्तर; वाचून डोळे पाणावतील!

तरुणांना सल्ला देण्यापेक्षा त्यांच्याकडून शिकले पाहिजे! Gen Z बद्दल सोनिया गांधींनी व्यक्त केलेले स्पष्ट विचार

पुस्तकाचे आगमन आणि आत्मचरित्र लिहिण्यामागची खरी प्रेरणा

सोनिया गांधी यांचे बिलांगिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह हे आत्मचरित्र प्रसिद्ध झाले आणि भारतीय राजकारणासह साहित्यिक वर्तुळात एकच चर्चा सुरू झाली. स्वभावाने अत्यंत अंतर्मुख, खाजगी आयुष्याबद्दल कमालीची गोपनीयता बाळगणाऱ्या आणि प्रसिद्धीच्या झोतापासून दूर राहणे पसंत करणाऱ्या सोनिया गांधी यांनी अखेर आपले मौन सोडले आहे. या पुस्तकाला वाचकांकडून मिळालेले अथांग प्रेम, कौतुक आणि उत्सुकता याबद्दल मुलाखतीत बोलताना त्या नमूद करतात की, लोकांचा हा उदंड प्रतिसाद त्यांच्यासाठी अत्यंत भावूक करणारा आणि अनपेक्षित होता. पुस्तकावर झालेल्या टीकेविषयी बोलतानाही त्या अतिशय परिपक्वतेने सांगतात की, चांगल्या कौतुकासोबतच काही टीका तिखट आणि काही रास्त होती, परंतु दोन्ही गोष्टी आत्मचरित्राच्या प्रवासात महत्त्वाच्या असतात. वर्षानुवर्षे स्वतःचे अनुभव आणि भावना मनातच जपून ठेवल्यानंतर हे आत्मचरित्र आताच का लिहिले, असा प्रश्न निर्माण होणे स्वाभाविक होते. यावर सोनिया गांधी स्पष्ट करतात की, अनेक मित्रांचा आणि विशेषतः मुलगा राहुल गांधी व मुलगी प्रियंका गांधी यांचा या पुस्तकासाठी सातत्याने आग्रह होता. परंतु, सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे गेल्या अनेक वर्षांपासून त्यांच्या कुटुंबाविषयी, सासू इंदिरा गांधी, पती राजीव गांधी, मुले आणि स्वतः त्यांच्याबद्दल सातत्याने पसरवले जाणारे असत्य आणि अवास्तव किस्से होते. राजकीय क्षेत्रात वावरताना तुमच्याभोवती खोट्या कथांचे जाळे विणले जाते, अत्यंत दुखावणारे आणि सत्याचा लवलेशही नसलेले दावे केले जातात. अशा वेळी आपल्या कुटुंबाचे खरे रूप, त्यांच्या भावना आणि स्वतःचा खरा अनुभव जगासमोर यावा, यासाठी हे पुस्तक लिहिण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला.

लेखनाचा खडतर प्रवास आणि स्मृतींची जोड

हे आत्मचरित्र लिहिण्याचा प्रवास सोनिया गांधींसाठी अजिबात सोपा नव्हता. आयुष्यातील अनेक जुन्या आणि वेदनादायी आठवणींना पुन्हा उजाळा देणे अत्यंत क्लेशदायक होते. मुलाखतीत त्या सांगतात की, अनेकदा लिहिता लिहिता असा क्षण यायचा की शब्दच सुचायचे नाहीत आणि ‘मी हे लिहिण्याचे काम हातात का घेतले?’ असा विचार मनात यायचा. परंतु अशा वेळी मुले आणि मित्रांनी त्यांना धीर दिला. विशेष म्हणजे, सोनिया गांधी यांनी आपल्या संपूर्ण राजकीय किंवा वैयक्तिक आयुष्यात कधीही दैनंदिनी लिहिली नाही. केवळ अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या सरकारच्या काळात विरोधी पक्षनेत्या असतानाच्या चार-पाच हस्तलिखित नोंदी सोडल्या तर त्यांच्याकडे कोणताही कागदोपत्री पुरावा नव्हता. त्यामुळे संपूर्ण पुस्तक हे त्यांच्या स्मरणशक्तीवर आधारित आहे. बालपणीच्या आठवणी, राजीव गांधींसोबतची पहिली भेट या गोष्टी सहज आठवत गेल्या, परंतु इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या नृशंस हत्येचे प्रसंग लिहिताना त्यांचा हात थरथरत होता. त्या भीषण आघातांमुळे मनावर उमटलेले काळे ढग आणि विसर पडलेल्या काही प्रसंगांमध्ये प्रियंका आणि राहुल यांनी त्यांना आठवण करून देऊन हे लेखन पूर्ण करण्यास मदत केली.

बिलांगिंग या शीर्षकाचा सखोल अर्थ आणि भारतीय स्त्रीशी तुलना

पुस्तकाचे शीर्षक बिलांगिंग ठेवण्यामागे सोनिया गांधी यांनी एक अत्यंत सखोल आणि भावनिक विचार मांडला आहे. इटलीसारख्या पूर्णपणे भिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय पार्श्वभूमीतून भारतात आलेल्या एका परकीय स्त्रीसाठी आपलेपण सिद्ध करणे ही एक सतत चालणारी धडपड होती. जेव्हा तुम्ही बाहेरचे असता, तेव्हा सतत लोक तुमच्यावर लक्ष ठेवून असतात, तुमच्याकडून काही चूक तर होत नाही ना, तुम्ही योग्य बोलत आहात ना, यावर बारीक लक्ष असते, असे त्या सांगतात. परंतु सोनिया गांधी या प्रवासाला केवळ स्वतःपुरते मर्यादित ठेवत नाहीत. त्या या भावनेची तुलना भारतातील कोट्यवधी नवविवाहित मुलींशी करतात. भारतीय समाजात जेव्हा मुलगी लग्न करून सासरी जाते, तेव्हा तिची पार्श्वभूमी समान असली तरी सासरच्या चालीरीती, शिस्त आणि अप्रत्यक्ष नियमांशी जुळवून घेताना तिला कठोर परिश्रम करावे लागतात. सासरच्या कुटुंबात स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करणे आणि त्या कुटुंबाचा एक अविभाज्य भाग बनणे (To Belong) हा भारतातील प्रत्येक स्त्रीचा संघर्ष असतो. माझा प्रवास कदाचित वेगळ्या देशातून झाल्यामुळे अधिक कठीण होता, पण भारतीय मुलींचा संघर्षही तितकाच कठीण असतो, ही जाणीव त्या व्यक्त करतात.

कॅम्ब्रिजमधील प्रेमांकुर आणि १९६८ मधील नवे जीवन

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे राजीव गांधी आणि सोनिया गांधी यांची एक सुंदर आणि निखळ प्रेमकहाणी. कॅम्ब्रिजमध्ये शिकत असताना एका मित्राच्या माध्यमातून राजीव गांधींशी झालेली पहिली भेट आणि तेथील चिंतामुक्त आयुष्य या आठवणी सोनिया गांधींच्या मनात अजूनही ताज्या आहेत. कॅम्ब्रिजचे दिवस संपल्यानंतर राजीव भारतात परतले आणि सोनिया इटलीला गेल्या. त्या काळात दररोज एकमेकांना पत्रे लिहिली जायची. निळ्या रंगाच्या हवाई पत्रांवर क्रमांक टाकून चाललेला तो संवाद त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत मौल्यवान टप्पा होता. कडक शिस्तीच्या इटालियन वडिलांना राजीव गांधींशी लग्न करण्याबद्दल सांगणे सोनिया गांधींसाठी सोपे नव्हते. परंतु राजीव गांधी स्वतः इटलीला गेले आणि त्यांनी सोनियांच्या वडिलांशी संवाद साधला. वडिलांनी राजीव यांच्या डोळ्यात पाहून हा मुलगा सच्चा आणि विश्वासार्ह आहे हे ओळखले. इटलीच्या कायद्यानुसार वयाची २१ वर्षे पूर्ण झाल्याशिवाय लग्नाला परवानगी नसल्याने सोनिया गांधींना काही काळ वाट पहावी लागली. अखेर १३ जानेवारी १९६८ रोजी सोनिया गांधी भारतात आल्या. त्यावेळी त्या केवळ राजीव यांच्यावरील प्रेमाखातर आल्या होत्या; त्यांच्या सासू भारताच्या पंतप्रधान आहेत आणि पुढे जाऊन आपले जीवन पूर्णपणे बदलणार आहे, याची कोणतीही राजकीय जाणीव त्यांना नव्हती. सुरुवातीच्या दिवसांत दिल्लीत इंडिया गेटवर जाऊन आईस्क्रीम खाणे, राजीव गांधींच्या वैमानिक (पायलट) मित्रांसोबत फिरणे आणि एक अत्यंत साधे, आनंदी कौटुंबिक जीवन जगणे यातच त्या आनंदी होत्या. इंडिया गेटवरील आईस्क्रीम विक्रेते इतके आपुलकीचे होते की, कधी पैसे कमी पडले तर काही हरकत नाही, उद्या देऊन टाका, असे प्रेमाने सांगत असत.

सासू इंदिरा गांधींसोबतचे नाते: भीतीपासून ते आईच्या ममतेपर्यंत

इंदिरा गांधी यांच्यासोबतच्या नात्याचा प्रवास हा या पुस्तकातील अत्यंत आकर्षक भाग आहे. सोनिया गांधी प्रामाणिकपणे कबूल करतात की, सुरुवातीला त्या इंदिराजींना प्रचंड घाबरायच्या. इंदिराजींचा धाक आणि रुबाब पाहून त्या थक्क व्हायच्या. शिवाय राजीव आणि संजय गांधी इंदिराजींना मां  म्हणायचे, पण सोनिया गांधींसाठी मां म्हणजे केवळ इटलीतील त्यांची स्वतःची आई होती. त्यामुळे त्या इंदिराजींना मां किंवा मम्मी म्हणू शकत नव्हत्या. सुरुवातीला नावाने न हाकता अप्रत्यक्षपणे संभाषण कसे करायचे, यासाठी त्या धडपडत असत. कधीकधी इंदिराजींचा पारा चढायचा, ज्यामुळे सोनिया गांधी घाबरून जायच्या; तर राजीव आणि संजय शांतपणे वादळ शांत होण्याची वाट पाहत बसायचे. सोनिया गांधी नमूद करतात की, राजीव गांधींचा स्वभावही कधीकधी खूप तापट असायचा. परंतु हळूहळू हे नाते बदलत गेले. जेव्हा राहुल आणि प्रियंका यांचा जन्म झाला, तेव्हा इंदिरा गांधींमधील एक हळवी आजी जागी झाली. सोनिया गांधी एका प्रसंगाची आठवण सांगतात; राहुलच्या जन्मानंतर वर्षभराने जेव्हा नामकरण सोहळा आयोजित करायचा होता, तेव्हा सर्व तयारी इंदिराजींनी स्वतःच्या अधिकारात केली. यावर सोनिया गांधींनी थेट सासूकडे आक्षेप घेतला आणि सांगितले की, तो तुमचा नातू असला तरी माझा मुलगा आहे! यावर इंदिरा गांधींनी अत्यंत नम्रतेने आपली चूक मान्य करत म्हटले, मला हुकूम सोडण्याची इतकी सवय झाली आहे की तुझ्या भावनांचा विचार करायचे माझ्या लक्षातच आले नाही. या प्रसंगाने दोघांमधील नाते अधिक घट्ट केले. इंदिरा गांधींकडूनच सोनिया गांधींनी कडक शिस्त, वेळेचे भान, संकटात खंबीर राहण्याचा निर्धार आणि राजकीय ध्येयनिष्ठा यांचे धडे घेतले.

राजकारणातील नकोसा प्रवेश आणि राजीव गांधींची हत्या

राजीव गांधींनी राजकारणात प्रवेश करण्याचा घेतलेला निर्णय सोनिया गांधींसाठी अत्यंत धक्कादायक आणि त्रासदायक होता. इंदिराजींचे संपूर्ण जीवन राजकारणाला समर्पित असताना कुटुंबाला होणारा त्रास त्यांनी जवळून पाहिला होता. त्यामुळे राजीव राजकारणात आले तर आपले शांत कौटुंबिक आयुष्य नष्ट होईल, अशी भीती त्यांना वाटत होती. त्यांनी राजीव गांधींच्या राजकीय प्रवेशाला तीव्र विरोध केला. परंतु एकदा राजीव यांनी राजकारणात पाऊल ठेवल्यानंतर सोनिया गांधींनी त्यांना पूर्ण पाठिंबा दिला. त्या अमेठी मतदारसंघातील गावांमध्ये जाऊन वैद्यकीय शिबिरे आयोजित करत असत आणि लोकांच्या अडचणी समजून घेत असत. परंतु १९९१ मध्ये राजीव गांधी यांच्या नृशंस हत्येने सोनिया गांधींचे जग पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले. या भीषण दुःखातून बाहेर पडणे त्यांच्यासाठी जवळजवळ अशक्य होते. मुलाखतीत त्या भावूक होऊन सांगतात की, त्या काळात माझी मुले राहुल आणि प्रियंका हेच माझे पालक बनले. मी एका लहान मुलासारखी झाले होते आणि माझ्या मुलांनी मला सावरले.

मुलांचे खडतर बालपण आणि सुरक्षेचे कडक कुंपण

पंतप्रधान घराण्यात वाढणाऱ्या मुलांचे आयुष्य किती कठीण असते, याचे हृदयद्रावक वर्णन सोनिया गांधींनी केले आहे. १९८४ मध्ये इंदिरा गांधींच्या हत्येच्या दोन महिने आधी सुरक्षेच्या कारणास्तव राहुल आणि प्रियंका यांना बोर्डिंग स्कूलमधून काढून घरी आणावे लागले. त्यानंतर राजीव गांधी पंतप्रधान झाल्यावर पुढील पाच वर्षे मुले घराच्या बाहेर पडू शकली नाहीत. त्यांना कोणताही मित्र नव्हता, बाहेर खेळायला जाण्याची बंदी होती आणि त्यांचे संपूर्ण शिक्षण घरीच खाजगी शिक्षकांमार्फत झाले. राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर सुरक्षा यंत्रणांच्या सल्ल्यानुसार राहुल गांधींना उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेतील हार्वर्ड विद्यापीठात पाठवण्यात आले, परंतु सुरक्षेच्या धोक्यामुळे त्यांना नाव बदलून दुसऱ्या कॉलेजमध्ये शिक्षण घ्यावे लागले. स्वतःचे खरे नाव आणि कुटुंबाची ओळख लपवून जगणे राहुलसाठी अत्यंत कठीण होते. तर दुसरीकडे, प्रियंका गांधी यांनी आईला सावरण्यासाठी परदेशात शिक्षणासाठी जाण्यास नकार दिला आणि त्या दिल्लीतच सोनिया गांधींची काळजी घेण्यासाठी थांबल्या.

आजारपण, गोपनीयता आणि सार्वजनिक जीवनातील महिलांचा संघर्ष

२०१० मध्ये सोनिया गांधी यांनी कर्करोगाच्या उपचारासाठी परदेशात जाण्याचा निर्णय घेतला होता. यावर झालेल्या टीकेला उत्तर देताना त्या स्पष्ट करतात की, प्रसारमाध्यमांची अनावश्यक ढवळाढवळ आणि गोपनीयतेचा भंग टाळण्यासाठी डॉक्टरांच्याच सल्ल्याने त्यांनी परदेशात उपचार घेतले. या प्रसंगाच्या माध्यमातून सोनिया गांधी सार्वजनिक जीवनातील महिलांच्या एका गंभीर समस्येकडे लक्ष वेधतात. समाजात आजही महिलांच्या गंभीर आजारपणाकडे किंवा दुःखाच्या प्रदर्शनाकडे एक वैयक्तिक कमकुवतपणा म्हणून पाहिले जाते. अनेकदा महिलांचा आजार लपवला जातो, कारण त्याचा परिणाम त्यांच्या लग्नावर किंवा नोकरीवर होण्याची भीती असते. सोनिया गांधी म्हणतात की, महिलांनी अशा आजारांचा खंबीरपणे सामना केला पाहिजे आणि अशा वेळी कुटुंब व सासरच्या लोकांचा पाठिंबा अत्यंत महत्त्वाचा असतो.

भारताने मला स्वीकारले: अलाहाबादच्या आठवणी आणि २००४ चा विजय

सोनिया गांधी यांना भारताने कधी आणि कसे स्वीकारले, या प्रश्नाचे उत्तर देताना त्या आपल्या पहिल्या ग्रामीण दौऱ्यांची आठवण सांगतात. शहरांमधील लोकांपेक्षा ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि महिला अत्यंत निष्कपट असतात. त्या सोनिया गांधींच्या परदेशी उच्चारांची किंवा साडी नेसण्याच्या पद्धतीची तमा बाळगत नसत. त्या सोनिया गांधींना हक्काने रागवायच्या आणि गप्प बसायला सांगायच्या. हा हक्क आणि प्रेम पाहूनच सोनिया गांधींना पहिल्यांदा जाणवले की, या देशाने मला आपले मानले आहे. त्यानंतर २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीत जनतेने दिलेल्या कौलने या अपुलकीवर शिक्कामोर्तब केले. आपल्या आयुष्यातील सर्वात भावनिक प्रसंगाची आठवण सांगताना त्या १९७० मधील अलाहाबाद (प्रयागराज) दौऱ्याचा उल्लेख करतात. इंदिरा गांधींनी सोनिया गांधींना आनंद भवन आणि स्वराज भवन दाखवले. तेथे परदेशी कपड्यांची होळी केलेला अंगण, नेहरू रिपोर्ट तयार केलेली खोली आणि महिलांनी मीठ तयार केलेले अंगण सोनिया गांधींना दाखवले. तेथे पंडित जवाहरलाल नेहरू, मोतीलाल नेहरू आणि कमला नेहरू यांच्या अस्थी एका कपाटात तीन लहान पितळी पेट्यांमध्ये ठेवलेल्या होत्या. इंदिरा गांधींनी त्या पेट्या सोनिया, राजीव आणि संजय यांच्या हातात दिल्या आणि त्रिवेणी संगमात विसर्जन करायला सांगितले. गंगेच्या पात्रात नौकेतून जाऊन नेहरू घराण्याच्या अस्थींचे विसर्जन करण्याचा तो क्षण अत्यंत पवित्र होता. सासू इंदिराजींनी मला त्या क्षणी सांगून टाकले होते की, तू आता या कुटुंबाचा एक अविभाज्य भाग आहेस, अशी भावनिक आठवण त्या सांगतात.

आजच्या तरुण पिढीला संदेश आणि भविष्याची दिशा

मुलाखतीच्या शेवटी सोनिया गांधी आजच्या तरुण पिढीबद्दल अत्यंत सकारात्मक विचार मांडतात. तरुण पिढी हीच देशाचे भवितव्य आहे आणि अधिकाधिक तरुणांनी राजकारणात सक्रिय झाले पाहिजे, असा विश्वास त्या व्यक्त करतात. अलिकडच्या काळात विविध क्षेत्रांतील आणि Gen Z पिढीतील तरुणांनी एकत्र येऊन आपल्या हक्कांची केलेली मागणी अत्यंत आश्वासक असल्याचे त्या नमूद करतात. आजच्या तरुणांना उपदेश किंवा सल्ला देण्यापेक्षा वयोवृद्धांनी त्यांच्याकडून शिकले पाहिजे, कारण बदलत्या काळाची आणि भविष्याची खरी जाण त्यांच्याकडेच आहे, या शब्दांत सोनिया गांधी आपल्या मुलाखतीचा समारोप करतात. थोडक्यात सांगायचे तर, सोनिया गांधी यांचे ‘बिलांगिंग’ हे पुस्तक केवळ एका राजकीय नेत्याची जीवनगाथा नसून, ते प्रेम, त्याग, संघर्ष आणि आत्मसन्मानाचे एक जिवंत प्रतीक आहे. परकीय भूमीवरून येऊन भारताच्या हृदयात स्थान मिळवणाऱ्या एका स्त्रीची ही प्रवासकथा प्रत्येक वाचकाला प्रेरणा देणारी ठरते.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!