पश्चिम आशियातील राजकारण पुन्हा एकदा अशा वळणावर आले आहे, जिथे शांततेची आशा धुळीला मिळाली आहे. अवघ्या २० दिवसांपूर्वी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांच्या स्वाक्षरीने ज्या सीझफायरची (युद्धविराम) घोषणा करण्यात आली होती, तो करार आता इतिहास जमा झाला आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला खामेनी यांच्या निधनानंतर संपूर्ण देश मातममध्ये असतानाच, अमेरिकेने इराणच्या ९० हून अधिक ठिकाणांवर भीषण हवाई हल्ले केल्याचा दावा केला आहे. या हल्ल्यांमुळे दोन्ही देशांमधील संघर्ष आता टोकाला पोहोचला असून, जागतिक शांततेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
मातमच्या सावटाखाली बॉम्बवर्षाव: ज्या वेळी अमेरिकेने हे हल्ले केले, त्या वेळी इराणमध्ये एक ऐतिहासिक आणि भावूक क्षण सुरू होता. अयातुल्ला खामेनी यांची अंत्ययात्रा इराणच्या विविध शहरांमधून जात होती. कौम शहरातून निघून हा जनाजा इराकच्या नजफ आणि कर्बला येथे पोहोचणार होता. आज त्यांच्यावर अंतिम संस्कार झाले आहेत. इराण आणि इराकच्या रस्त्यांवर लाखोंची गर्दी आपल्या नेत्याला शेवटची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी जमली होती. मात्र, याच मातमच्या वातावरणात इराणच्या अनेक भागातून बॉम्ब आणि बारुदचा आवाज येऊ लागला. इराणच्या रिव्होल्युशनरी गार्ड्सने असा आरोप केला आहे की, अमेरिकेला खामेनींची ही अंत्ययात्रा विस्कळीत करायची होती.
ट्रम्प यांचा आक्रमक पवित्रा आणि इराणचा पलटवार: डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘ट्रुथ सोशल’वर काही फोटो शेअर करत स्पष्ट केले की, तेहरानसोबतचा करार आता संपला आहे. त्यांनी इराणला इशारा दिला की, जर त्यांनी पुन्हा कुरापत काढली, तर याहूनही भीषण परिणाम भोगावे लागतील. अमेरिकेच्या या हल्ल्यात इराणचे १४ नागरिक मारले गेले असून ७८ जण जखमी झाल्याची माहिती समोर आली आहे.
दुसरीकडे, इराणनेही गप्प न बसता चोख प्रत्युत्तर दिले आहे. इराणने दावा केला आहे की, त्यांनी बहरीन, कतर आणि कुवेत येथील अमेरिकन तळांसह ८० हून अधिक ठिकाणांवर क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनच्या सहाय्याने हल्ले केले आहेत. इराणचे स्पीकर गालिबाफ यांनी सोशल मीडियावर स्पष्टपणे बजावले आहे की, जर तुम्ही हल्ला केलात, तर प्रतिहल्ला सहन करण्याचीही तयारी ठेवा.
युद्धाचे मुख्य कारण: स्ट्रेथ ऑफ हॉर्मुझ : या ताज्या संघर्षाच्या मुळाशी ‘स्ट्रेथ ऑफ हॉर्मुझ’ हा अत्यंत महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे. जागतिक तेल व्यापारासाठी हा मार्ग जीवनवाहिनी मानला जातो. युद्धाची ठिणगी तेव्हा पडली जेव्हा या मार्गावरून जाणाऱ्या तीन जहाजांवर हल्ले झाले. यामध्ये कतरचे एक एलएनजी (LNG) टँकर आणि सौदी अरेबियाचे एक कच्चे तेल वाहून नेणारे टँकर समाविष्ट होते. अमेरिकेने या हल्ल्यांसाठी थेट इराणच्या IRGC ला जबाबदार धरले आहे.
इराणचा असा दावा आहे की, काही जहाजांनी इराणने घालून दिलेल्या नियमांचे आणि इशाऱ्यांचे उल्लंघन केले होते. इराणला या सागरी मार्गावर आपले पूर्ण वर्चस्व हवे आहे. पश्चिम आशियातील तज्ज्ञ बॉबी नकवी यांच्या मते, इराणसाठी त्यांचे अण्वस्त्र कार्यक्रम महत्त्वाचे असले तरी, ‘स्ट्रेथ ऑफ हॉर्मुझ’ हे त्यांचे सर्वात मोठे सामर्थ्य (Leverage) आहे. इराणला असे वाटते की, या मार्गावरून कोणते जहाज येईल आणि कोणते जाईल, हे फक्त इराणनेच ठरवावे.
सीझफायर (MOU) का अयशस्वी ठरला? अमेरिका आणि इराण यांच्यात जो सामंजस्य करार (MOU) झाला होता, त्यामध्ये ६० दिवसांसाठी ‘फ्री नॅव्हिगेशन’ (मुक्त वाहतूक) सुनिश्चित करण्यात आली होती. मात्र, या करारामध्ये स्ट्रेथ ऑफ हॉर्मुझच्या नियंत्रणाबाबत स्पष्टता नव्हती. हा मुद्दा भविष्यातील चर्चेसाठी राखून ठेवला होता. तज्ज्ञांच्या मते, हा करार घाईघाईत करण्यात आला होता, ज्यामुळे नियमावलीत संदिग्धता राहिली. जेव्हा इराणने ६० दिवसांच्या मुदतीपूर्वीच जहाजांवर हल्ले केले, तेव्हा अमेरिकेने याला कराराचे उल्लंघन मानले आणि पुन्हा युद्ध पुकारले.
हल्ल्यांचे लक्ष्य आणि पायाभूत सुविधांचे नुकसान: अमेरिकेने केवळ लष्करी तळांवरच नाही, तर इराणच्या महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांवरही हल्ला केला आहे. तेहरान आणि मशहद दरम्यानचा रेल्वे दुवा (Rail Link) अमेरिकन हल्ल्यात बाधित झाला आहे. खामेनींचा जनाजा मशहदला नेण्यासाठी हा रेल्वे मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा होता. याशिवाय चाबहार, बंदर अब्बास, बुशेर आणि किशम यांसारख्या किनारपट्टीवरील शहरांमध्येही अमेरिकेने हल्ले केले आहेत. बुशेर येथे इराणचा अणुऊर्जा प्रकल्प देखील आहे, ज्यामुळे चिंतेत अधिक भर पडली आहे.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम: या युद्धामुळे जागतिक तेल बाजारात मोठी खळबळ उडाली आहे. कच्च्या तेलाच्या किमतीत अचानक मोठी वाढ झाली असून, सागरी विमा प्रीमियम देखील वाढले आहेत. अनेक तेल टँकर्सनी स्ट्रेथ ऑफ हॉर्मुझमधून जाण्याऐवजी मागे फिरणे पसंत केले आहे. जर हे युद्ध दीर्घकाळ चालले, तर संपूर्ण जगाला महागाईचा मोठा फटका बसू शकतो.
निष्कर्ष: पुढे काय? सध्याची परिस्थिती पाहता, दोन्ही देश मागे हटण्यास तयार नाहीत. इराणने म्हटले आहे की, ते अमेरिकेच्या धौस आणि धमकी समोर झुकणार नाहीत. तर ट्रम्प यांनी इराणचा तेल विक्रीचा परवाना रद्द करण्याची आणि इराणच्या अधिक भागांवर कब्जा करण्याची धमकी दिली आहे. येणारे २४ ते ४८ तास अत्यंत निर्णायक आहेत. खामेनींच्या अंतिम विधीनंतर इराण काय पाऊल उचलतो आणि अमेरिका आपली आक्रमकता कायम ठेवते का, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.पश्चिम आशिया पुन्हा एकदा आगीच्या विळख्यात सापडला असून, शांततेचा मार्ग आता धूसर झाला आहे.
