पश्चिम बंगालमधील राजकीय रणधुमाळी ही नेहमीच भारतीय राजकारणातील एक अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि चुरशीचा विषय राहिली आहे. अलिकडच्या निवडणूक विश्लेषणानुसार, भारतीय जनता पक्षासाठी (भाजप) बंगालमधील सत्ता काबीज करणे हे एक मोठे आव्हान बनले आहे. या संघर्षात तृणमूल काँग्रेसची (टीएमसी) बदलती रणनीती आणि भाजपसमोरील संघटनात्मक अडचणी या दोन प्रमुख गोष्टी समोर आल्या आहेत.
भाजपची निवडणूक स्थिती आणि बहुमत मिळवण्याचे आव्हान विविध एक्झिट पोलच्या आकडेवारीवर नजर टाकली असता, भाजपकडे बहुमतासाठी आवश्यक असलेल्या १४७ जागांचा टप्पा गाठणे कठीण असल्याचे दिसून येत आहे.भाजपच्या अंतर्गत वार रूम मधून येणारे संकेत असे दर्शवतात की, पक्षाला अपेक्षित असलेली मोठी विजय मिळवणे सध्या तरी आव्हानात्मक वाटत आहे. सुरुवातीला जो उत्साह आणि विजयाचा दावा केला जात होता, त्यात आता काहीसा सावधपणा दिसून येत आहे. हे संकेत सूचित करतात की बंगालच्या मतदारांनी भाजपच्या मिशन बंगाल समोर मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.
शुभेंदु अधिकारी आणि भाजपचा डाव भाजपने या निवडणुकीत सर्वात मोठा डाव शुभेंदु अधिकारी यांच्या चेहऱ्यावर लावला होता. विशेषतः मिदनीपूरच्या भागात त्यांचा प्रभाव भाजपसाठी महत्त्वपूर्ण मानला जात होता. भाजपने अधिकारी यांच्यावर पूर्ण विश्वास दर्शवून त्यांना मोठ्या जबाबदाऱ्या सोपवल्या. मात्र, आता राजकीय वर्तुळात असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे की, अधिकारी पक्षाला अपेक्षित असलेला फायदा खरोखरच मिळवून देऊ शकले आहेत का? जरी त्यांनी नंदीग्राममध्ये ममता बॅनर्जी यांचा पराभव केला असला, तरी भवानीपूर आणि इतर महत्त्वाच्या शहरी भागांमध्ये भाजपची कामगिरी अपेक्षेप्रमाणे झालेली नाही, ही बाब भाजपसाठी चिंतेची ठरत आहे.
शहरी भागातील भाजपचे संकट भाजपसमोरील सर्वात मोठे आव्हान हे बंगालमधील शहरी मतदारांना आकर्षित करण्यात अपयश आल्याचे दिसत आहे. कोलकाता, हावडा, हुगळी आणि पूर्व वर्धमान यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि शहरी भागांमध्ये भाजपला आपली पकड मजबूत करण्यात मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागला आहे. ग्रामीण भागात जरी काही प्रमाणात प्रभाव दिसला असला, तरी शहरी मतदारांचा कल भाजपच्या बाजूने पूर्णपणे झुकलेला नाही. हे शहरी क्षेत्र बंगालच्या राजकारणात सत्तेच्या चाव्या मानले जातात आणि येथेच भाजपची रणनीती कमी पडताना दिसत आहे.
तृणमूल काँग्रेसचा नवा चेहरा आणि ममता बॅनर्जींची रणनीती दुसरीकडे, ममता बॅनर्जी यांनी आपल्या राजकारणात एक महत्त्वाचे परिवर्तन घडवून आणले आहे. त्यांनी केवळ आपल्या पारंपारिक व्होट बँकेवर अवलंबून न राहता, नवीन राजकीय ‘नैरेटिव्ह’ तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. ममता बॅनर्जी यांनी बगलामुखी मंदिरासारख्या धार्मिक स्थळांना भेटी देऊन हे दर्शवण्याचा प्रयत्न केला की, टीएमसी केवळ एका विशिष्ट वर्गाचा पक्ष नाही. हा बदल केवळ बंगालपुरता मर्यादित नसून, भविष्यातील राष्ट्रीय राजकारणासाठी दिलेला एक मोठा संकेत मानला जात आहे. आपल्या प्रतिमेमध्ये हा बदल करून त्यांनी भाजपच्या हिंदुत्वाच्या मुद्द्याला एक प्रकारे शह देण्याचा प्रयत्न केला आहे.
भाजपसमोरील संघटनात्मक आव्हाने बंगालमध्ये भाजपला भेडसावणारी आणखी एक मोठी समस्या म्हणजे पक्षाकडे असलेला स्थानिक चेहऱ्याचा अभाव आणि कमकुवत संघटन. व्हिडिओमधील चर्चेनुसार, बंगालमध्ये भाजपच्या स्वतःच्या अशा मजबूत संघटनात्मक बांधणीचा अभाव आहे. भाजपचे संपूर्ण कार्य केवळ पंतप्रधान मोदी आणि अमित शाह यांची रणनीती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानावर (System and Technology) अवलंबून आहे. ही कार्यपद्धती भाजपच्या मूळ ‘स्वयंसेवक संस्कृती’पासून दूर जाणारी आहे. जमिनीवर काम करणारे स्थानिक कार्यकर्ते आणि नेत्यांची वानवा असल्याने, केवळ तंत्रज्ञान आणि केंद्रीय नेतृत्वाच्या जोरावर बंगाल जिंकणे भाजपला जड जात आहे.
निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, बंगालच्या या राजकीय खेळात भाजपने आपली सर्व शक्ती पणाला लावली असली, तरी ममता बॅनर्जींची लवचिकता आणि टीएमसीचे बदललेले स्वरूप त्यांच्यासमोर मोठे अडथळे निर्माण करत आहेत. शुभेंदु अधिकारी यांचा प्रभाव मर्यादित राहणे, शहरी भागातील पिछाडी आणि संघटनात्मक पोकळी यांमुळे भाजपचे १४७ जागांचे स्वप्न धोक्यात आले आहे. तर ममता बॅनर्जी यांनी आपली रणनीती बदलून राष्ट्रीय राजकारणासाठी स्वतःची दावेदारी अधिक मजबूत केली आहे.
