भूगर्भातील समृद्धी ते आर्थिक विकास: अफगाणिस्तानच्या खाण क्षेत्राचा सखोल अभ्यास खनिज संपत्तीचे एकूण मूल्यांकन अफगाणिस्तान हा दक्षिण आणि मध्य आशियाच्या भूगर्भीय रचनेतील अत्यंत महत्त्वपूर्ण देश असून, येथे अब्जावधी वर्षांच्या भूवैज्ञानिक घडामोडींमुळे अफाट नैसर्गिक व खनिज संपत्ती निर्माण झाली आहे. सोव्हिएत युनियनच्या भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण तुकड्या, युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे, अमेरिकन संरक्षण विभागाची टास्क फोर्स आणि अफगाणिस्तानच्या खाण आणि पेट्रोलियम मंत्रालयाने केलेल्या व्यापक सर्वेक्षणांनुसार, अफगाणिस्तानच्या पोटात १ ते ३ ट्रिलियन अमेरिकन डॉलरपेक्षा जास्त मूल्याचे भूगर्भीय खनिज साठे गाडले गेले आहेत. अफगाणिस्तानच्या खाण आणि पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, जर या देशाकडे उपलब्ध असलेल्या सुमारे ३ ट्रिलियन डॉलरच्या खनिज संपत्तीचा योग्य वापर केला गेला, तर सुमारे १० अब्ज डॉलरच्या वार्षिक सरकारी आणि विकास बजेटच्या आधारे अफगाणिस्तान पुढील ३०० वर्षांपर्यंत कोणत्याही परकीय मदतीशिवाय आपले आर्थिक स्वावलंबन टिकवून ठेवू शकतो. अफगाणिस्तानची भूगर्भीय रचना इंडो-ऑस्ट्रेलियन आणि युरेशियन टेक्टोनिक प्लेट्सच्या महाकाय धडकेतून निर्माण झालेल्या टेथयन मेटलोजेनिक बेल्ट (Tethyan Metallogenic Belt) वर स्थित आहे. यामुळे तांबे, लोखंड, लिथियम, सोने, दुर्मिळ मृदा खनिजे (Rare Earth Elements), हायड्रोकार्बन्स आणि मौल्यवान रत्नांचे जगातील सर्वात मोठे अविकसित साठे या भूप्रदेशात पसरलेले आहेत. प्रमुख धातू खनिजे व त्यांचे प्रादेशिक वितरण अफगाणिस्तानमध्ये १४०० पेक्षा जास्त प्रमाणित खनिज क्षेत्रे नोंदवली गेली आहेत. देशातील प्रमुख धातू खनिजांचे भौगोलिक वितरण आणि त्यांचे साठे खालीलप्रमाणे वर्गीकृत केले जाऊ शकतात: १. तांबे (Copper) साठे आणि भौगोलिक स्थाने तांबे हे आधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञान आणि इलेक्ट्रिक वाहनांसाठी अत्यावश्यक खनिज असून अफगाणिस्तानमध्ये जगातील सर्वात मोठे अविकसित तांब्याचे साठे आहेत. मेस अयनाक (Mes Aynak) – लोगार प्रांत: काबुलच्या आग्नेयेस ३० किमी अंतरावर लोगार प्रांतात स्थित असलेला हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा अविकसित तांब्याचा साठे परिसर आहे. येथे लॉय ख्वार फॉर्मेशनमध्ये २४० दशलक्ष टनांपेक्षा जास्त तांब्याचे धातुक (Ore) उपलब्ध असून त्याची प्रत २.३% Cu इतकी उच्च आहे. या प्रकल्पाचे मूल्य सुमारे ८८ अब्ज डॉलर मानले जाते. बल्खाब (Balkhab) – सर-ए-पुल प्रांत: सर-ए-पुल प्रांतातील बल्खाब येथे व्होल्कॅनिक मॅसिव्ह सल्फाइड पद्धतीचे तांब्याचे साठे आहेत. येथील ४ ते ५ किमी लांब आणि ३०० ते ४०० मीटर रुंद पट्ट्यात ०.२५% ते १.३४% Cu दर्जाचे धातुक पसरलेले असून हा जगातील विशालकाय साठ्यांपैकी एक आहे. शायदा (Shaida) व दुसार – हेरात प्रांत: हेरातच्या नैर्ऋत्येस ‘शायदा’ भागात २.६ किमी लांब पट्ट्यात तांब्याचे साठे आढळतात, ज्यामध्ये सुमारे ४.८ दशलक्ष टन धातुक (१.१% Cu, १.३% Zn) आहे. झरकाशन आणि कुंदल्यान – गझनी व झाबुल प्रांत: गझनी प्रांतातील झरकाशन आणि झाबुल प्रांतातील कुंदल्यान येथे तांबे आणि सोन्याचे पोर्फिरी (Porphyry) व स्कार्ण (Skarn) साठे आहेत. कुंदल्यानमध्ये १३,६०० टन तांबे (१.०७% Cu) आणि १.१ टन सोने उपलब्ध आहे. २. लोह खनिज (Iron Ore) साठे लोह खनिजाचे विशाल पट्टे मध्य अफगाणिस्तानच्या बामियान प्रांतापासून पंजशीर खोऱ्यापर्यंत पसरलेले आहेत. हाजीगाक (Hajigak) – बामियान प्रांत: बामियान प्रांतातील हाजीगाक हे जागतिक दर्जाचे लोह खनिज क्षेत्र आहे. ३२ किमी लांबीच्या पट्ट्यात १६ वेगळे साठे पसरले असून यात १.८ अब्ज टनांपेक्षा जास्त उच्च दर्जाचे लोह खनिज (६२% पेक्षा जास्त Fe) उपलब्ध आहे. येथील मुख्य खनिज मॅग्नेटाईट आणि हेमॅटाईट आहे. स्यादारा (Syadara) – बामियान प्रांत: बामियान प्रांतातील स्यादारा येथे १० किमी लांबीचा मॅग्नेटाईट लोहाचा पट्टा असून भूभौतिकीय तपासणीनुसार हे साठे २ किमी खोलीपर्यंत पसरलेले आहेत. पंजशीर खोरे (Panjshir Valley) – पंजशीर प्रांत: पंजशीर प्रांतातील पारियान जिल्ह्यात ‘नोक्रा खाना’ (Noqra Khana – ६८ दशलक्ष टन, ४७.६% Fe) आणि ‘तोल व्हॅली’ (Tol Valley – ३४ दशलक्ष टन, ४७.५% Fe) येथे हेमॅटाईट व सीडेराईट लोह साठे आहेत. इतर स्थाने: परवान प्रांतातील जबल-ए-सिराज (७.२ दशलक्ष टन) आणि हेरात प्रांतातील चश्मा-इ-रेग येथे देखील लोह खनिजाचे पट्टे आहेत. ३. सोने (Gold) साठे बदख्शान प्रांत (Vekadur): वेकादूर येथे ओरोजेनिक लode प्रकारचे सोने असून येथे ९६० किलोग्रॅम शुद्ध सोने (४.१ ग्रॅम/टन Au) साठवलेले आहे. तखार प्रांत (Samti Placers): अमु दरिया आणि पंज नदीच्या पात्रात समती प्लेसर गोल्ड साठे असून प्राचीन काळापासून येथे पारंपरिक सोने काढले जाते. गझनी व पक्तिका प्रांत: झरकाशन (गझनी) येथे ७,७७५ किलोग्रॅम सोन्याचे साठे आहेत. तसेच पक्तिका प्रांतातील कटावाझ (Katawaz) बेसिनमध्ये एपिथर्मल सोन्याचे संकेत मिळाले आहेत. ४. लिथियम आणि दुर्मीळ मृदा खनिजे इलेक्ट्रिक वाहने, मोबाईल बॅटऱ्या आणि हरित ऊर्जेसाठी लिथियम व दुर्मीळ मृदा खनिजे अत्यंत धोरणात्मक मानली जातात. खनाशीन (Khanashin) – हेलमंद प्रांत: हेलमंद प्रांतातील खनाशीन कार्बोनाटाईट कॉम्प्लेक्समध्ये सुमारे १ दशलक्ष मेट्रिक टन दुर्मीळ मृदा खनिजे (नेओडिमियम, लॅन्थॅनम, सिरियम) आणि बेरिलियम उपलब्ध आहे, ज्याचे अंदाजे मूल्य ८८ अब्ज डॉलर आहे. दाश्त-ए-नावड (Dashti Nawar) – गझनी प्रांत: गझनी प्रांतातील कोरड्या तलावांच्या पात्रात (Dry Lakes) लिथियम सॉल्ट्सचे विशाल साठे आहेत. अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी अफगाणिस्तानची तुलना लिथियमचा सौदी अरेबिया अशी केली आहे. निम्रोझ व हेरात प्रांत: गॉदझरेह (Godzareh) आणि हेरातच्या वाळवंटी सरोवरांमध्ये सुमारे २० अब्ज डॉलर मूल्याचे लिथियम साठे आढळतात. नुरिस्तान, बदख्शान व उरुझगान प्रांत: येथील पेग्मॅटाईट खडकांमध्ये स्पोड्युमेन (Spodumene) स्वरूपात २०% ते ३०% लिथियम आढळते. ऊर्जेची संसाधने: खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू अफगाणिस्तानच्या उत्तर भागात दोन मुख्य हायड्रोकार्बन खोऱ्यांमध्ये तेल व नैसर्गिक वायूचे प्रचंड साठे केंद्रित आहेत. हायड्रोकार्बन खोरे / क्षेत्र भौगोलिक विस्तार (प्रांत) साठ्यांचे प्रमाण व तपशील अमू दरिया खोरे (Amu Darya Basin) सर-ए-पुल, जवझजान, फरायाब १५० दशलक्ष बॅरलपेक्षा जास्त खनिज तेल, आंगोत (Angot) आणि काशकारी (Kashkari) विहिरी अफगाण-ताजिक खोरे (Afghan-Tajik Basin) बल्ख, कुंदुझ, तखार १.६ ते १.८ अब्ज बॅरल कच्चे तेल आणि ४४४ अब्ज घनमीटर (४,५०० अब्ज घनफूट) नैसर्गिक वायू शेबरगान वायू क्षेत्र (Sheberghan) जवझजान प्रांत देशांतर्गत ऊर्जेसाठी नैसर्गिक वायूचे मुख्य केंद्र मूल्यवान रत्ने, औद्योगिक व बांधकाम खनिजे धातू आणि ऊर्जेव्यतिरिक्त अफगाणिस्तान जगप्रसिद्ध मूल्यवान रत्ने आणि औद्योगिक खनिजांनी समृद्ध आहे: लापिस लाझुली (Lapis Lazuli) – बदख्शान प्रांत: बदख्शान प्रांतातील कोकचा नदीकाठी स्थित सरी-संग (Sary-Sang) ही जगातील सर्वात उत्कृष्ट लापिस लाझुलीची खाण आहे. येथे १३०० टन उच्च दर्जाचे लाझुराईट साठे असून वार्षिक ९,००० किलोग्रॅम उत्पादन क्षमता आहे. पाचू (Emeralds) – पंजशीर खोरे: पंजशीर प्रांतातील हिमनद्यांच्या खोऱ्यात जगात सर्वोत्कृष्ट मानले जाणारे गडद हिरवे पाचू आढळतात. माणिक व नीलम (Rubies & Sapphires) – काबुल प्रांत: काबुलजवळील जगदलेक (Jegdalek) भागात मानिकाचे समृद्ध साठे आहेत. मॅग्नेसाईट व टॉक (Magnesite & Talc) – नंगरहार प्रांत: नंगरहार प्रांतातील अचीन (Achin) येथे ६६ दशलक्ष टन मॅग्नेसाईट आणि ५.५ दशलक्ष टन टॉकचे साठे आहेत. फ्ल्युओरस्पार (Fluorspar) – उरुझगान प्रांत: उरुझगान प्रांतातील बाखुद (Bakhud) येथे ८.८ दशलक्ष टन फ्ल्युओरस्पार (४६.७% CaF2) साठवलेले आहे. क्रोमाईट (Chromite) – लोगार, खोस्त व पक्तिया: लोगार खोऱ्यात ६५ किमी लांबीच्या ओफिओलाईट कॉम्प्लेक्समध्ये क्रोमाईटचे मोठे साठे आहेत. संगमरवर व ग्रॅनाइट (Marble & Granite): हेरात प्रांतातील चेश्त-इ-शरीफ (Chesht-i-Sharif) येथे पांढरा संगमरवर, बामियान प्रांतातील शिरबातू येथे ३२ अब्ज घनमीटर दर्जाचा ग्रॅनाइट आणि बामियानमध्ये १ अब्ज टनांपेक्षा जास्त जुरासिक चुनखडी (सिमेंट निर्मितीसाठी) उपलब्ध आहे. कायदेशीर चौकट, रॉयल्टी रचना व पायाभूत सुविधा अफगाणिस्तानच्या खाण क्षेत्राचे नियंत्रण खाण आणि पेट्रोलियम मंत्रालयाद्वारे (MoMP) केले जाते. १. २०१८ चा खनिज कायदा आणि रॉयल्टी रचना २०१८ च्या खनिज कायद्यानुसार (Minerals Law) सर्व भूगर्भातील खनिजांवर सरकारची मालकी असून खाजगी व परदेशी कंपन्यांना स्पर्धात्मक लिलाव प्रक्रियेद्वारे परवाने दिले जातात. स्थानिक पातळीवर मूल्यवर्धन आणि प्रक्रिया उद्योगांना प्रोत्साहन देण्यासाठी सरकारने खालीलप्रमाणे सवलतीची रॉयल्टी रचना लागू केली आहे: प्रक्रिया न केलेले कच्चे खनिज (Unprocessed Minerals): ७.५% रॉयल्टी निम-प्रक्रिया केलेले खनिज (Semi-processed Minerals): ५.०% रॉयल्टी पूर्ण प्रक्रिया केलेले खनिज (Fully Processed Minerals): २.५% रॉयल्टी २. पायाभूत सुविधांचे जाळे खाणकामाच्या विकासासाठी मेस अयनाक ते मध्य आशिया आणि हिंदी महासागराला जोडणारा रेल्वे मार्ग, उझबेकिस्तान व ताजिकिस्तानमधून वीज आयात आणि रस्ते विकास प्रकल्प प्रस्तावित आहेत. रिसोर्स कर्स, राजकीय धोके आणि कृषी क्षेत्रावरील परिणाम अथांग खनिज संपत्ती असूनही अफगाणिस्तान रिसोर्स कर्स किंवा नैसर्गिक संसाधनांच्या शापाने ग्रस्त आहे. १. राजकीय अस्थिरता आणि भ्रष्टाचार पारदर्शक संस्थांचा अभाव, सुरक्षा विषयक आव्हाने आणि भ्रष्टाचार यामुळे परकीय थेट गुंतवणूक जीडीपीच्या ०.२% इतक्या नीचांकी पातळीवर आली आहे. खनिज महसुलावर सशस्त्र गट आणि राजकीय प्रस्थापितांचे वर्चस्व राहिल्याने आर्थिक विकास खुंटला आहे. चिनी कंपन्यांनी (MCC आणि CNPC) तांबे आणि तेलाच्या करारांवर स्वाक्षऱ्या केल्या असल्या तरी सुरक्षा कारणास्तव काम मंद गतीने सुरू आहे. २. शेती आणि पर्यावरणावरील प्रभाव फार्मोनॉट (Farmonaut) च्या अभ्यासानुसार, अफगाणिस्तानची ८०% पेक्षा जास्त ग्रामीण जनता शेतीवर अवलंबून आहे. अयोग्य पद्धतीने केलेल्या खाणकामामुळे: स्थानिक जलस्त्रोतांचा वापर ६०% पर्यंत वाढून शेतीसाठी पाण्याचा तुटवडा निर्माण होतो. जमिनीचे अमलीकरण आणि tailings मुळे सुपीक मातीचे नुकसान होते. जंगल आणि परिसंस्थेचे ४०% पर्यंत तुकडे (Habitat Fragmentation) होण्याची भीती असते. निष्कर्ष अफगाणिस्तानचा भूगर्भीय खनिज साठा हा देशाच्या आर्थिक पुनरुज्जीवनाचा मुख्य आधारस्तंभ बनू शकतो. ३ ट्रिलियन डॉलरची ही खनिज संपत्ती प्रत्यक्ष आर्थिक लाभांमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी अफगाणिस्तानला राजकीय स्थैर्य, पारदर्शक कायदेशीर चौकट, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि स्थानिक शेती व पर्यावरणाचा समतोल राखणारा शाश्वत विकास साधणे अत्यंत आवश्यक आहे. Kanthak Suryatal Post Views: 16 Facebook WhatsApp Telegram Twitter LinkedIn Snapchat Threads Post navigation इराणने पाडले अमेरिकेचे ५८ वे ड्रोन! ट्रम्प-नेतन्याहू युद्धाच्या तयारीत, तर अमेरिकन सैनिकांमध्ये भीतीचे वातावरण?