आयडिया ऑफ इंडिया, सांप्रदायिक राजकारण आणि लोकशाहीचे भवितव्य

दंगली आणि द्वेषाचे राजकारण

भारतीय राजकारणात गेल्या काही दशकांत धर्म हा केंद्रस्थानी आणून सत्ता मिळवण्याचे आणि टिकवण्याचे प्रयोग वेगाने सुरू आहेत. या पार्श्वभूमीवर दंगली आपोआप घडतात की त्या विशिष्ट हेतूने घडवून आणल्या जातात? हा प्रश्न अत्यंत कळीचा ठरतो. प्रसिद्ध जासूस शरलॉक होम्सच्या तत्त्वाचा विचार केला, तर कोणत्याही गुन्ह्याचा किंवा दंगलीचा थेट फायदा कोणाला होतो, हे पाहिल्यावर त्यामागचा खरा सूत्रधार स्पष्ट होतो. गेल्या २५-३० वर्षांत ज्या राजकीय आणि सामाजिक संघटना सातत्याने मजबूत होत गेल्या आहेत, त्यांनाच या ध्रुवीकरणाचा आणि दंगलींचा थेट फायदा झालेला दिसतो. आज देशात धर्मनिरपेक्ष संविधानाच्या मूल्यांवर आणि बहुसांस्कृतिक आयडिया ऑफ इंडिया या संकल्पनेवर अभूतपूर्व हल्ला होत असून, अल्पसंख्याक समुदायांमध्ये तीव्र असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली आहे.

इतिहासाचे विकृतीकरण आणि जमातवादाचे दोन मुख्य स्तंभ

भारतात धर्माच्या नावावर सुरू झालेले राजकारण हे प्राचीन काळापासून नसून, इंग्रजांच्या आगमनानंतर आणि विशेषतः १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यानंतर सुरू झाले. इंग्रजांनी आपली सत्ता टिकवण्यासाठी फोडा आणि राज्य करा ही नीती अवलंबली आणि भारताचा इतिहास अशा प्रकारे मांडला, ज्यामध्ये मध्ययुगीन राजांचे मूल्यमापन त्यांच्या मानवी किंवा राजकीय कर्तृत्वापेक्षा केवळ त्यांच्या धर्मावरून केले गेले. राजे हे मुख्यतः सत्ता आणि संपत्तीसाठी लढत असत, हा ऐतिहासिक गाभा जाणीवपूर्वक कमकुवत केला गेला. हाच विपर्यास पुढे मुस्लिम लीग, हिंदू महासभा आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांनी आपल्या राजकीय स्वार्थासाठी वापरला.

सांप्रदायिक राजकारण हे मुख्यतः दोन स्तंभांवर उभे आहे:

1. मुस्लिम आणि ख्रिश्चन समुदायांविरुद्ध द्वेष निर्माण करणे.
2. भारतीय संविधानाला विरोध करून मनुस्मृतीतील जुन्या विषमतेच्या मूल्यांना पुनरुज्जीवित करणे.

यासाठी इतिहासाची अत्यंत एकतर्फी मांडणी केली जाते. उदाहरणार्थ, बाबराला भारतावर आक्रमणासाठी निमंत्रण देणाऱ्यांमध्ये राणा सांगा यांचाही समावेश होता, किंवा औरंगजेबाचा मुख्य सेनापती राजा जयसिंग होता, आणि औरंगजेबाने अनेक मंदिरांना दाने दिली होती, यांसारख्या ऐतिहासिक तथ्यांकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जाते.

हिंदू महासभा आणि आरएसएसने आम्ही अनादिकालापासून हिंदू राष्ट्र आहोत असा दावा केला. परंतु हिंदू हा शब्द आणि राष्ट्र ही आधुनिक संकल्पना कधी अस्तित्वात आली, याचे स्पष्टीकरण दिले जात नाही; किंबहुना अनादिकाल या संकल्पनेला छेद देणारा डार्विनचा उत्क्रांतीचा सिद्धांत अलिकडे पाठ्यपुस्तकातून हटवण्यामागेही हीच मानसिकता दिसून येते. आपल्या शाखांमधून प्राचीन काळ हा सुवर्णयुग होता आणि नंतर विदेशी मुसलमान व ख्रिश्चन यांनी येऊन अत्याचार केले असा नफरतीचा इतिहास रुजवला गेला, ज्याचे दुष्परिणाम गुजरात, ओडिशामधील कंदमाल यांसारख्या ठिकाणी झालेल्या हिंसाचारात स्पष्टपणे दिसले.

आयडिया ऑफ इंडिया ची निर्मिती विरुद्ध सरंजामशाहीची प्रतिक्रिया

ब्रिटिश काळात देशात जे आधुनिक बदल घडत होते, त्यातूनच आधुनिक भारताची किंवा आयडिया ऑफ इंडिया ची पायाभरणी झाली. इंग्रजांविरुद्ध लढा देणारे महात्मा गांधी, पंडित नेहरू, सरदार पटेल, सुभाषचंद्र बोस यांसारखे प्रमुख नेते हे ब्रिटनमध्ये जाऊन आधुनिक आणि लोकशाहीवादी शिक्षण घेऊन आले होते. स्वातंत्र्यलढ्याच्या समांतर तीन अत्यंत महत्त्वाच्या सामाजिक प्रक्रिया सुरू होत्या:

• दलित आणि शोषितांसाठी शिक्षण: महात्मा ज्योतिराव फुले.
• महिलांसाठी शिक्षण: सावित्रीबाई फुले आणि फातिमा शेख.
• कामगार व श्रमिकांची चळवळ: नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईत सुरू झालेली कामगार संघटना.

या चळवळींमुळे राजाशाहीतील हुकूमशाही मोडून काढून सामान्य माणसाला, कामगारांना आणि महिलांना आपले हक्क मागण्याचे व्यासपीठ मिळाले.

आयडिया ऑफ इंडिया ची उभारणी तीन प्रमुख सामाजिक-राजकीय प्रवाहांमधून झाली:

1. भगतसिंग यांची नौजवान भारत सभा आणि हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन.
2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया आणि दलित मुक्ती चळवळ.
3. महात्मा गांधी, मौलाना अबुल कलाम आझाद, सरदार बलदेव सिंह, ॲनी बेझंट यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस चळवळ.

या तिन्ही प्रवाहांच्या संघटनांच्या नावात कोणत्याही धर्माचा उल्लेख नव्हता; सर्व धर्मांच्या नैतिक मूल्यांचा आदर करत सर्वांसाठी धर्मनिरपेक्ष देश बनवणे हा त्यांचा स्पष्ट उद्देश होता.

याउलट, जुने राजे, नवाब, जमीनदार आणि जागीरदार यांना या नवीन लोकशाहीवादी मूल्यांची, महिलांच्या स्वातंत्र्याची आणि कामगार-दलितांच्या हक्कांची भीती वाटू लागली. या सरंजामशाही आणि उच्चवर्गीय हितसंबंधातूनच एका बाजूला मुस्लिम लीग आणि दुसऱ्या बाजूला पंजाब हिंदू सभा, हिंदू महासभा व आरएसएस यांचा जन्म झाला. या संघटनांनी स्वातंत्र्याच्या आंदोलनात भाग न घेता धार्मिक आधारावर राष्ट्राची मागणी केली.

जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि जवाहरलाल नेहरू यांनी भारतीय संविधान तयार केले, तेव्हा या जमातवादी शक्तींनी नेहरू आणि आंबेडकरांचे पुतळे जाळले होते. संविधानात मनुस्मृतीतील स्त्री-पुरुष विषमता, वर्णव्यवस्था आणि ऊंच-नीचता या मूल्यांना स्थान नाही, म्हणूनच त्यांनी संविधानाचा तीव्र विरोध केला होता. महात्मा गांधी हे हिंदू राष्ट्राच्या निर्मितीतील सर्वात मोठे अडथळे वाटत असल्यामुळेच त्यांची हत्या करण्यात आली.

नेहरूंचा इशारा, फॅसिस्ट लक्षणे आणि आरएसएसची पुरुषसत्ताक रचना

भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी देशातील सांप्रदायिकतेचे वर्गीकरण करताना अत्यंत मोलाचा इशारा दिला होता:

1. बहुसंख्याक हिंदू जमातवाद: हा अत्यंत धोकादायक आहे, कारण तो स्वतःला राष्ट्रवाद म्हणून सादर करू शकतो.
2. अल्पसंख्याक मुस्लिम जमातवाद: हादेखील धोकादायक असून तो अलगाववाद म्हणून समोर येतो.

जगातील कोणत्याही धार्मिक कट्टरवादात,मग तो हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन किंवा बौद्ध (उदा. श्रीलंकेतील बौद्ध जमातवाद) असो,चार प्रमुख फॅसिस्ट लक्षणे समान असतात:

1. लोकशाही व घटनात्मक संस्थांचा अंत करणे.
2. समाजातील दुर्बल व अल्पसंख्याक घटकांना दडपणे.
3. काही निवडक बड्या उद्योगपतींना अफाट आर्थिक फायदा पोहोचवणे.
4. महिलांना दुय्यम दर्जाचे नागरिक बनवणे आणि त्यांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेणे.

आरएसएसच्या रचनेकडे पाहिले तर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हे नाव पुल्लिंगी आहे, ज्यामध्ये महिलांना सदस्यत्व नाही. महिलांसाठी राष्ट्र सेविका समिती ही वेगळी संघटना आहे. या नावातून स्वयं (स्वायत्तता) हा शब्दच गायब करण्यात आला आहे. कोणतीही पुरुषसत्ताक किंवा फॅसिस्ट विचारधारा ही स्त्रीचे स्वतंत्र अस्तित्व स्वीकारत नाही, हाच यामागील मुख्य दृष्टिकोन आहे.

प्रचारकी मीडिया आणि घडवून आणलेल्या दंगलींचे वास्तव

आरएसएस गेल्या १०० वर्षांपासून आपल्या शाखांच्या माध्यमातून विचारांचा प्रचार करत आहे, आणि १९७८ व २००३ नंतर देशातील मुख्य प्रवाहातील मीडियावर त्यांचा प्रभाव वाढला आहे. आज मीडियाचा वापर नफरत आणि दुष्प्रचार पसरवण्यासाठी कसा केला जातो, याचे उत्तम उदाहरण हैदराबादच्या मक्का मस्जिद बॉम्बस्फोटाच्या वेळी दिसले. या स्फोटात १०० हून अधिक मुस्लिम मारले गेले आणि पोलिसांनी १३ निष्पाप मुस्लिम तरुणांना पकडले, तेव्हा मीडियाने पहिल्या पानावर मोठ्या हेडलाईन्स छापल्या. परंतु काही महिन्यांनंतर न्यायालयाने या सर्व तरुणांची निर्दोष मुक्तता केली, तेव्हा ती बातमी वृत्तपत्रांच्या ६ व्या पानावर एका कोपऱ्यात दाबून टाकण्यात आली. हा भेदभाव स्पष्ट करतो की देशातील सांप्रदायिक दंगली आणि तणाव हे नैसर्गिक नसून ते राजकीय फायद्यासाठी घडवून आणले जातात.

समिश्र संस्कृती, संविधानाचे रक्षण आणि लोकशाहीवादी एकतेचे आवाहन

भारताचा इतिहास हा द्वेषाचा नसून गंगा-जमुनी तहजीब अर्थात समिश्र संस्कृतीचा आहे.

• आपण आवडीने खात असलेली बिरयाणी मूळची इराणमधील (बिरयान) असून भारतीय मसाल्यांच्या मेळातून ती इथे लोकप्रिय झाली.
• अगदी देशाचे गृहमंत्री अमित शाह यांच्या नावातील शाह हा शब्दही मूळचा इराणी (फारसी) आहे.
• भगवान कृष्णाच्या भक्तीत मीराबाई आणि सूरदास यांच्यासोबतच रहीम आणि रसखान यांनीही अजरामर काव्यरचना केल्या आहेत.

द्वेषाच्या उभा केलेल्या भिंती पाडून प्रेमाचे आणि सौहार्दाचे पूल बांधणे ही आज काळाची गरज आहे. ईद, दिवाळी, नातळ, होळी हे सण सर्व धर्मीयांनी एकत्र येऊन साजरे केले पाहिजेत.

लोकांशी थेट संवाद साधण्यासाठी संविधान जागृती अभियानासारखे उपक्रम राबवून २६ जानेवारीसारख्या दिवशी घरोघरी जाऊन संविधानाने महिला, दलित आणि अल्पसंख्याकांना काय दिले, याचे ज्ञान पोहोचवले पाहिजे. इतिहासात शाहीन बागच्या महिलांनी एनआरसी विरोधात केलेला यशस्वी लढा असो किंवा शेतकऱ्यांचे दिल्लीतील आंदोलन असो, शोषित आणि दडपलेल्या घटकांनी एकत्र येऊन सत्याचा आवाज उठवला आहे.आज हिंदुत्ववादी आणि जमातवादी राजकारण एकवटलेले आहे, तर लोकशाहीवादी आणि धर्मनिरपेक्ष शक्ती विखुरलेल्या आहेत. जर आपल्याला भारतीय संविधान, लोकशाही, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता जवायची असेल, तर आपले छोटे-मोठे राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून सर्वांनी खांद्याला खांदा लावून एकत्र येणे हाच एकमेव मार्ग आहे.