जागतिक भूराजकारणाच्या पटावर सध्या अत्यंत वेगवान आणि अनपेक्षित घडामोडी घडत आहेत. एकेकाळचे छुपे राजनैतिक मित्र आता उघडपणे एकमेकांचे शत्रू बनत असल्याचे चित्र दिसत आहे. इस्त्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी कतारसोबतचे अनेक दशकांपासूनचे संरक्षण संबंध पूर्णपणे तोडण्याचा जो निर्णय घेतला आहे, तो केवळ दोन देशांमधील वाद नसून संपूर्ण मध्य पूर्व आणि जागतिक शक्तींच्या संतुलनात होणारा मोठा बदल आहे.
इस्त्रायल-कतार संबंधांमधील कटुता आणि संरक्षण कराराची समाप्ती इस्त्रायल आणि कतार यांच्यात कधीही थेट किंवा औपचारिक राजनैतिक संबंध नव्हते, तरीही पडद्यामागून अनेक संरक्षण करार सुरू होते. अमेरिकन संरक्षण करारांच्या माध्यमातून इस्त्रायलचे आधुनिक तंत्रज्ञान कतारच्या सैन्यापर्यंत पोहोचत असे. मात्र, इस्त्रायलच्या नेतन्याहू सरकारने आता कतारला दुष्ट राज्य म्हणून घोषित केले आहे. इस्त्रायलचा असा आरोप आहे की, कतार मध्यस्थीच्या नावाखाली दुहेरी चाल खेळत असून इस्त्रायलच्या अंतर्गत राजकारणावर आणि जनमतावर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न करत आहे. इस्त्रायलमधील चॅनल १२ च्या एका रिपोर्टने या कूटनीतीमधील खळबळ उघड केली आहे. या निर्णयाचे गंभीर परिणाम म्हणजे, इस्त्रायलने कतारला मिळणारी सर्व हवाई संरक्षण यंत्रणा, नाईट व्हिजन शस्त्रे आणि लष्करी उपकरणांच्या निर्यातीवर तातडीने बंदी घातली आहे. इतकेच नाही तर, कतारकडे आधीपासून असलेल्या इस्त्रायली उपकरणांचे मेंटेनन्स आणि तांत्रिक सहाय्य देखील बंद करण्यात आले आहे. कतार हा वर्षानुवर्षे हमासच्या नेत्यांना आश्रय देत आला आहे, ही बाब इस्त्रायलसाठी नेहमीच चिंतेची होती, पण आता ही सहनशीलता संपल्याचे दिसते.
कतारचे दुहेरी संकट: इराण आणि इस्त्रायलचा वाढता दबाव कतार सध्या केवळ इस्त्रायलच्याच निशाण्यावर नाही, तर इराणसोबतही त्याचे संबंध ताणले गेले आहेत. इराणच्या तीन वैमानिकांच्या गूढरीत्या बेपत्ता होण्यावरून इराणने कतारवर संशय व्यक्त केला आहे. इराण या वैमानिकांची माहिती वारंवार मागत आहे, परंतु कतारकडून समाधानकारक उत्तर मिळत नसल्याने या दोन मुस्लिम राष्ट्रांमध्येही तणाव निर्माण झाला आहे. इराणचे चार वैमानिक युद्धकाळात गायब झाले होते, त्यापैकी केवळ एकाचा मृतदेह कतारने इराणला सोपवला आहे, तर उर्वरित तीन वैमानिकांबाबत कतार मौन बाळगून आहे. एका बाजूला इराणचा संशय आणि दुसऱ्या बाजूला इस्त्रायलने केलेली नाकेबंदी यामुळे कतार मध्य पूर्वेतील युद्धाचे पुढील मोठे केंद्र बनण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
अमेरिकेची बदलती भूमिका आणि ट्रम्प यांचा नवा डाव या सर्व गोंधळात अमेरिकेची भूमिका अत्यंत महत्त्वावाची आहे. कतारमध्ये अमेरिकेचा सर्वात मोठा लष्करी तळ सेंट कॉम आणि अल उदैद एअरबेस आहे, ज्यामुळे अमेरिका नेहमीच इस्त्रायल आणि कतारमध्ये ढाल म्हणून उभी राहत असे. मात्र, आता अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या काही निर्णयांमुळे जागतिक स्तरावर आश्चर्याचे धक्के बसत आहेत. ट्रम्प यांनी दक्षिण कोरियासोबतचे वार्षिक संयुक्त लष्करी सराव कमी करण्याचे आदेश दिले आहेत. ट्रम्प यांच्या मते, हे लष्करी सराव केवळ खर्चिकच नाहीत तर उत्तर कोरियाला आक्रमक संदेश देणारे आहेत. किम जोंग उनसोबतचे वैयक्तिक संबंध सुधारण्यासाठी आणि त्यांना पुन्हा चर्चेच्या टेबलावर आणण्यासाठी ट्रम्प यांनी ही सवलत दिली आहे. दक्षिण कोरियासोबतचा उलची फ्रीडम शील्ड हा सराव १७ ऑगस्टपासून सुरू झाला असला तरी, ट्रम्प यांनी संरक्षण मंत्री पीट हेक्सेथ यांना त्यातील अमेरिकन सहभाग कमी करण्यास सांगितले आहे. ट्रम्प यांना वाटते की उत्तर कोरियाची भीती दूर केल्याशिवाय तो अण्वस्त्र कार्यक्रमावर चर्चेसाठी तयार होणार नाही. मात्र, दक्षिण कोरियाने इराणविरोधी अमेरिकन मोहिमेत सहभागी होण्यास नकार दिल्याने ट्रम्प नाराज झाले आहेत. ट्रम्प यांनी दक्षिण कोरियाचे राष्ट्राध्यक्ष ली जे मयंग यांच्याकडे मदतीची मागणी केली होती, परंतु त्यांनी ती फेटाळली. हेच लष्करी सराव कमी करण्यामागचे एक आर्थिक कारण असल्याचेही सांगितले जात आहे.
नव्या जागतिक गटाचा उदय: रशिया-चीन-इराण-उत्तर कोरिया सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे जागतिक राजकारणात आता रशिया, चीन, उत्तर कोरिया आणि इराण यांचा एक मजबूत धोरणात्मक गट तयार झाला आहे. युक्रेन युद्धानंतर हा गट अधिक सक्रिय झाला असून, उत्तर कोरिया उघडपणे रशियाला शस्त्रे पुरवत आहे आणि त्या बदल्यात त्याला रशियन लष्करी तंत्रज्ञान, इंधन आणि आर्थिक मदत मिळत आहे. चीन या सर्व देशांचा सर्वात मोठा व्यापारी भागीदार असल्याने अमेरिकेच्या आर्थिक निर्बंधांची धार आता कमकुवत झाली आहे. इराण आणि उत्तर कोरिया या दोघांनाही आता याची जाणीव आहे की, अमेरिकेशी चर्चा न झाल्यास ते आर्थिकदृष्ट्या एकाकी पडणार नाहीत. यामुळेच अमेरिकेचा दबाव आता पूर्वीसारखा प्रभावी राहिलेला नाही. उत्तर कोरियाकडे आता ५० ते ६० पेक्षा जास्त अण्वस्त्रे असून त्यांच्याकडे अमेरिकेच्या मुख्य भूमीवर हल्ला करू शकणारी बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रे आहेत. किम जोंग उन यांनी स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत अमेरिका त्यांना अण्वस्त्र सज्ज देश म्हणून स्वीकारत नाही आणि निर्बंधांमध्ये मोठी सूट देत नाही, तोपर्यंत ते आपले अण्वस्त्र कार्यक्रम थांबवणार नाहीत.
निष्कर्ष इस्त्रायलने कतारसोबतचे संबंध तोडणे, ट्रम्प यांनी आशियातील लष्करी सराव कमी करणे आणि पूर्व गोलार्धातील नवीन शक्ती गटाचा उदय होणे, या सर्व गोष्टी एका मोठ्या जागतिक परिवर्तनाकडे निर्देश करतात. अमेरिकेची मध्यस्थी आता निष्प्रभ ठरत असल्याचे दिसते, तर दुसरीकडे प्रादेशिक देश स्वतःचे स्वतंत्र मार्ग निवडत आहेत. जर अमेरिकेने आपल्या धोरणांमध्ये जोखीम पत्करून मोठे बदल केले नाहीत, तर इराण आणि उत्तर कोरियाच्या आघाड्यांना रोखणे वाशिंग्टनसाठी अशक्य होईल. कतारसाठी हा काळ अत्यंत परीक्षेचा असून, तो या संघर्षातून स्वतःला कसे वाचवतो, यावर मध्य पूर्वेचे भविष्य अवलंबून आहे. अमेरिकन मध्यस्थीचे दिवस आता संपले आहेत का आणि कतार या युद्धाचा नवा केंद्रबिंदू ठरेल का, हे येणारा काळच ठरवेल.
