आज जग एका अशा वळणावर उभे आहे जिथे युद्धाच्या ढगांनी सर्वत्र अंधार केला आहे, परंतु तरीही एक धक्कादायक सत्य समोर येत आहे. तिसरे महायुद्ध सध्या तरी होणार नाही. हे ऐकायला कदाचित अजब वाटेल, पण यामागचे कारण मानवी शांतता नसून शस्त्रास्त्रांचा झालेला प्रचंड तुटवडा हे आहे. ईराण आणि मध्यपूर्वेतील संघर्षामुळे जगातील सर्वात मोठ्या महासत्तांच्या लष्करी ताकदीला असा धक्का बसला आहे की, आता त्यांच्याकडे मोठे युद्ध लढण्यासाठी पुरेशी गोळी उरलेली नाही.
ईराणचा चमत्कार आणि अमेरिकेची पिछेहाट गेल्या काही दशकांपासून अमेरिका ही जगातील एकमेव लष्करी महासत्ता म्हणून ओळखली जात होती. पश्चिम आशियामध्ये अमेरिकेने गेल्या ५० वर्षांत जी लष्करी ताकद, तळ आणि अत्याधुनिक शस्त्रे जमा केली होती, ती सर्व ईराणच्या प्रतिकारामुळे आणि अचूक हल्ल्यांमुळे छिन्नविच्छिन्न झाली आहेत. ईराणच्या लष्करी प्रमुखांच्या दाव्यानुसार, अमेरिकेने तिसऱ्या महायुद्धासाठी राखून ठेवलेली सर्वात प्रगत शस्त्रे ईराणसोबतच्या संघर्षात खर्च केली आहेत. आज अमेरिकेला ही परिस्थिती आहे की, मोसादसारखी गुप्तचर संस्था असूनही ईराणची क्षेपणास्त्रे कुठे तयार होतात, हे त्यांना ठाऊक नाही. अमेरिकेचे एफ-१५ लढाऊ विमान असो किंवा एमक्यू-९ रिपर ड्रोन, ईराणने या तंत्रज्ञानाला निकामी ठरवले आहे.
शस्त्रास्त्रांचे रिकामे भाते केवळ अमेरिकाच नाही, तर रशिया आणि नाटो (NATO) देशांची अवस्थाही यापेक्षा वेगळी नाही. रशिया-युक्रेन युद्धात रशियाने आपले सुमारे ४,००० टँक गमावले आहेत, ज्यामुळे त्यांना आता जुन्या काळातील T-62 आणि T-55 टँक बाहेर काढावे लागत आहेत. हजारो तोफा, रॉकेट लाँचर्स आणि अत्याधुनिक क्षेपणास्त्रे या युद्धात जळून खाक झाली आहेत. दुसरीकडे, युक्रेनला मदत करण्याच्या नादात अमेरिकेचा स्वतःचा शस्त्रास्त्रांचा साठा खाली आला आहे. स्टिंगर मिसाइल, जॅवलिन आणि पॅट्रियट इंटरसेप्टर यांसारख्या शस्त्रांची कमतरता आता महासत्तांना जाणवू लागली आहे. जेव्हा जगातील मोठे ‘पहलवान’ स्वतःच जखमी आणि निशस्त्र होतात, तेव्हा दंगल (महायुद्ध) रद्द करण्याशिवाय पर्याय उरत नाही.
ईराणचा फॅक्टरी मॉडेल आणि युद्धाचे नवे स्वरूप आता युद्धाची व्याख्या बदलली आहे. पूर्वी महागडी आणि मोठी शस्त्रे महत्त्वाची मानली जात होती, पण ईराणने जगाला दाखवून दिले की स्वस्त, अचूक आणि वेगाने तयार होणारी शस्त्रे (उदा. ड्रोन) जास्त प्रभावी आहेत. आता युद्ध त्या देशाच्या जोरावर लढले जाईल ज्यांच्याकडे शस्त्रांच्या मोठ्या फॅक्टऱ्या असतील, केवळ शस्त्रांचा साठा असून चालणार नाही. चीन, उत्तर कोरिया आणि ईराण हे या नव्या शर्यतीत पुढे निघून गेले आहेत, कारण त्यांचे उत्पादन तंत्रज्ञान वेगवान आणि स्वस्त आहे.
जनतेच्या खिशावर डिफेन्स बजेटचा दरोडा महायुद्ध टळले ही आनंदाची बातमी असली तरी, यामागचे भीषण वास्तव म्हणजे वाढणारे संरक्षण बजेट. २०२५ पर्यंत जगाचे संरक्षण बजेट २.८८७ ट्रिलियन डॉलर्सवर पोहोचेल, जे इतिहासातील सर्वोच्च असेल. जर हे पैसे एकावर एक थप्पी लावून ठेवले, तर त्यांची उंची १० लाख आयफेल टॉवर किंवा ८१,००० माउंट एव्हरेस्ट इतकी होईल. इतका अफाट पैसा शस्त्रांवर खर्च करण्यासाठी सरकारे सर्वसामान्यांवर अवाढव्य कर लादतील.
कल्याणकारी योजनांचा बळी जगातील देश आपल्या जीडीपीचा २% ते ५% हिस्सा केवळ शस्त्रास्त्रांवर खर्च करत आहेत. हा पैसा येतो कुठून? हा पैसा शिक्षण, आरोग्य आणि लोककल्याणकारी योजनांमधून कापला जातो. सरकारे सबसिडी कमी करतील, गरिबांच्या पोटावर मारतील, पण स्वतःची सत्ता आणि सीमा सुरक्षित ठेवण्यासाठी शस्त्रांची कोठारे पुन्हा भरण्याला प्राधान्य देतील. २०३५ पर्यंतची परिस्थिती अशी असेल की, युद्ध झाले नाही तरी जनता महागाई आणि करांच्या ओझ्याखाली दबून तडफडून मरेल.
निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, ईराणने अमेरिकेची आणि रशियाची लष्करी ताकद खर्ची पाडून तिसरे महायुद्ध काही काळासाठी पुढे ढकलले आहे. मात्र, शस्त्रास्त्रांच्या या व्हॅनिशिंग खेळामुळे जगाची अर्थव्यवस्था एका भयानक खाईत लोटली जात आहे. आपण रक्ताच्या युद्धापासून वाचलो असलो, तरी पैशाच्या आणि संसाधनांच्या शोषणापासून वाचणे कठीण दिसत आहे. शासकांच्या अहंकाराची किंमत अखेर जनतेलाच मोजावी लागणार आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे:
- शस्त्रास्त्रांची टंचाई: रशिया आणि अमेरिका दोघांनीही आपली सर्वोत्तम शस्त्रे प्रादेशिक संघर्षात गमावली आहेत.
- आर्थिक भार: जागतिक संरक्षण खर्च इतका वाढला आहे की तो चंद्रापर्यंत जाऊन परत येण्याइतका प्रचंड आहे.
- नवे खेळाडू: चीन आणि उत्तर कोरिया हे कोणत्याही थेट युद्धात न उतरल्यामुळे आज सर्वात शक्तिशाली शस्त्रास्त्र साठा बाळगून आहेत.
- सामाजिक परिणाम: शिक्षण आणि आरोग्यापेक्षा शस्त्रांना महत्त्व दिल्याने मानवी विकासाची गती मंदावणार आहे.
अशा प्रकारे, शस्त्रांचे कोठार रिकामे झाल्याने युद्ध लांबले असले तरी, शांततेची ही किंमत युद्धापेक्षाही महाग पडण्याची चिन्हे आहेत.
