शांततेचा आभास की युद्धाचा व्यापार? अमेरिकेच्या धोरणांचे विश्लेषण

मध्यपूर्वेतील शांततेचे मृगजळ

अमेरिकेची दुटप्पी भूमिका आणि वीकेंड गेम सध्या अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील संबंधांमध्ये एक विचित्र विरोधाभास पाहायला मिळत आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिका एकीकडे शांततेचे दावे करत आहे, तर दुसरीकडे प्रत्यक्ष कृतीतून काहीही निष्पन्न होत नाही. ट्रम्प यांचा एक विशिष्ट पॅटर्न दिसून येतो, ज्याला शनिवार-रविवारचा खेळ म्हटले जाते. शनिवारी किंवा रविवारी ट्रम्प करार होणार आहे किंवा परिस्थिती नियंत्रणात आहे अशी विधाने करतात, परंतु सोमवार येईपर्यंत परिस्थिती पूर्णपणे उलटलेली असते. अनेक संशोधकांचे असे मत आहे की, या विधानांचा वापर शेअर बाजार (Stock Market) हाताळण्यासाठी किंवा मॅन्युपुलेट करण्यासाठी केला जातो. जेव्हा बाजार बंद असतो, तेव्हा खळबळ माजवून लोकांना विशिष्ट पोझिशन्स घ्यायला भाग पाडले जाते आणि नंतर निर्णय फिरवला जातो.

नेतान्याहू: शांततेच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा स्रोतांनुसार, जोपर्यंत बेंजामिन नेतान्याहू इस्रायलच्या सत्तेत आहेत, तोपर्यंत या प्रदेशात कायमस्वरूपी शांतता होणे अशक्य आहे. नेतान्याहू आपली राजकीय खुर्ची वाचवण्यासाठी संपूर्ण इस्रायलला धोक्यात घालत आहेत, असा आरोप करण्यात आला आहे. जेव्हा जेव्हा अमेरिका आणि इराण यांच्यात शांततेच्या कराराची चर्चा जवळ येते, तेव्हा नेतान्याहू काहीतरी असे करतात ज्यामुळे हा करार फिसकटतो. यावेळेस नेतान्याहू यांनी अत्यंत चलाखीने असे विधान केले की, हा करार अमेरिका आणि इराण यांच्यात आहे, यात इस्रायलचा कोणताही सहभाग नाही. जर वादाचे मूळ असलेले इस्रायलच शांततेसाठी तयार नसेल, तर कोणत्याही कराराला अर्थ उरत नाही.

इराणची भूमिका आणि विश्वासाची कमतरता इराण यावेळी कराराच्या खूप जवळ होता, परंतु त्यांनी काही कडक अटी ठेवल्या आहेत. इराणच्या अटी प्रामुख्याने ‘भरोशावर’ आधारित आहेत. ओबामांच्या काळात झालेल्या जेसीपीओए (JCPOA) करारातून ट्रम्प यांनी ज्या प्रकारे माघार घेतली, त्यानंतर इराणचा अमेरिकेवरचा विश्वास उडाला आहे. इराण आता ठोस लेखी हमी मागत आहे की अमेरिका पुन्हा एकदा दिलेला शब्द फिरवणार नाही. याशिवाय, अमेरिकेने दाबून ठेवलेले इराणचे २५ अब्ज डॉलर्सचे फ्रोजन एसेट्स (Frozen Assets) परत मिळावेत, ही इराणची मुख्य मागणी आहे.

डोनाल्ड ट्रम्प आणि इराणचे परस्परविरोधी ड्राफ्ट कराराबाबत दोन्ही बाजूंकडे वेगवेगळे मसुदे (Drafts) आहेत, जे एकमेकांच्या पूर्णपणे विरोधात आहेत. ट्रम्प यांच्या मसुद्यात इराणने त्यांचे अणू कार्यक्रम पूर्णपणे बंद करावेत आणि हर्मूझची सामुद्रधुनी खुली करावी, अशा अटी आहेत. याउलट इराण म्हणतो की, त्यांना अणू कार्यक्रमावर कोणतीही चर्चा करायची नाही आणि जोपर्यंत अमेरिकेचे निर्बंध हटत नाहीत, तोपर्यंत ते कोणतीही सवलत देणार नाहीत. लेखक याला लग्नाच्या हुंड्याच्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात जिथे एक पक्ष फॉर्च्युनर आणि सोन्याची मागणी करतोय आणि दुसरा पक्ष म्हणतोय की लग्न अत्यंत साधेपणाने होईल. अशा परिस्थितीत कोणताही सन्मानजनक तोडगा निघणे कठीण वाटते.

टकर कार्लसन यांचा धक्कादायक दृष्टिकोन फॉक्स न्यूजचे माजी अँकर आणि ट्रम्प समर्थक टकर कार्लसन यांनी अलीकडेच एक पोस्ट लिहिली आहे, जी इस्रायलसाठी चिंतेची बाब आहे. एका कट्टर उजव्या विचारवंताने गाझामधील परिस्थितीला नरसंहार (Genocide) म्हणून संबोधले आहे. कार्लसन यांच्या मते, इतिहास अमेरिकेला या नरसंहाराचा पाठिंबा दिल्याबद्दल जबाबदार धरेल. त्यांनी असेही म्हटले आहे की, अमेरिकेची रिजीम चेंज (सत्तापालट) करण्याची धोरणे नेहमीच अपयशी ठरतात आणि त्यामुळे संबंधित देशातील सरकारे अधिक मजबूत होतात, जसे इराणच्या बाबतीत घडले आहे.

अरब जगतातील जनक्षोभ सौदी अरब, यूएई, बहरीन आणि कतार यांसारख्या अरब देशांचे राज्यकर्ते अमेरिकेच्या प्रभावाखाली असले तरी तिथली जनता मात्र अमेरिका आणि इस्रायलच्या विरोधात आहे. या देशांमधील जनतेची सहानुभूती गाझा आणि लेबनॉनमधील पीडितांसोबत आहे. टकर कार्लसन यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, अरब जगतातील सामान्य माणसे आता इस्रायल आणि अमेरिकेचा तिरस्कार करू लागली आहेत. परिस्थिती अशी झाली आहे की, काही अरब देश इराणला पैसे देऊन आम्हाला सोडून द्या आणि इस्रायलवर काय ती कारवाई करा असे सुचवत असल्याचीही चर्चा आहे.

उपाय: इराण नावाचे अँटीबायोटिक स्रोतांमध्ये असे सुचवण्यात आले आहे की, इस्रायल ही एक अशी बीमारी झाली आहे ज्यावर साध्या अँटीबायोटिक्सचा (जसे की राजनैतिक चर्चा) परिणाम होत नाही. अशा वेळी इराण नावाचे शक्तिशाली अँटीबायोटिक वापरण्याची गरज आहे. जर सर्व अरब देशांनी एकत्र येऊन इस्रायलला १० दिवसांचा अल्टिमेटम दिला आणि अमेरिकेला स्पष्टपणे सांगितले की, आता आम्हाला या प्रकरणाचा निकाल लावू द्या, तरच काहीतरी बदल घडू शकतो. जोपर्यंत इस्रायलची ताकद कमी केली जात नाही, तोपर्यंत तिथे कायमस्वरूपी शांतता प्रस्थापित होऊ शकत नाही.

निष्कर्ष: युद्धाचा व्यापार शेवटी, हे लक्षात घेतले पाहिजे की अमेरिकेसाठी हे युद्ध एक फायदेशीर व्यापार आहे. अमेरिका आपले शस्त्रे आणि तेल जगभर विकून प्रचंड नफा कमवत आहे. शांततेचा केवळ दिखावा केला जातो जेणेकरून निवडणूक आणि शेअर बाजार दोन्ही सांभाळता येतील. जोपर्यंत इराण सारख्या देशांकडून अमेरिकेला ठोस प्रत्युत्तर मिळत नाही आणि अरब जगत एकत्र येत नाही, तोपर्यंत हा वीकेंड गेम  असाच चालू राहील आणि शांतता केवळ एक स्वप्नच राहील.