गंभीर बेरोजगारीचे संकट आणि भारतासमोरील आव्हाने

आजच्या जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोर उभे असलेले सर्वात मोठे संकट म्हणजे रोजगाराचे संकट. आर्थिक वाढ, तंत्रज्ञानातील प्रगती आणि जागतिकीकरण असूनही रोजगारनिर्मितीचा वेग कमी होत चालला आहे. जागतिक बँकेचे अध्यक्ष अजय बंगा यांनी व्यक्त केलेली चिंता केवळ जागतिक पातळीपुरती मर्यादित नसून ती भारतासारख्या तरुण देशांसाठी अधिक गंभीर इशारा ठरत आहे.

जागतिक संकटाची घंटा

जागतिक बँकेचे अध्यक्ष अजय बंगा यांच्या मते, येत्या १०–१५ वर्षांत जगभरात सुमारे १२० कोटी तरुण रोजगाराच्या वयात प्रवेश करतील, परंतु सध्याच्या आर्थिक परिस्थितीत केवळ ४० कोटी नोकऱ्या निर्माण होण्याची शक्यता आहे. याचा अर्थ जगातील मोठा तरुण वर्ग रोजगाराशिवाय राहण्याचा धोका वाढत आहे.ही परिस्थिती केवळ आर्थिक नाही तर सामाजिक आणि राजकीय स्थैर्यावरही परिणाम करणारी आहे.

भारतासाठी वाढती डेमोग्राफिक रिस्क

भारत दरवर्षी १ ते १.२ कोटी तरुणांना कार्यबलात सामील करत आहे. एकेकाळी भारताची ताकद मानला गेलेला डेमोग्राफिक डिव्हिडंड आता डेमोग्राफिक रिस्क मध्ये बदलत असल्याचे अर्थतज्ज्ञांचे मत आहे.

कारण स्पष्ट आहे

• शिक्षित तरुणांची संख्या वाढते आहे,
• पण रोजगारनिर्मिती त्याच प्रमाणात होत नाही,
• सरकार आणि खाजगी क्षेत्र दोन्ही रोजगार निर्माण करण्यात मागे पडत आहेत.

जर ही दरी वाढत राहिली, तर तरुण शक्ती आर्थिक संपत्ती न ठरता सामाजिक तणावाचे कारण बनू शकते.

आर्थिक धोरणांचे अपयश

भांडवलशाहीच्या पारंपरिक सिद्धांतानुसार श्रीमंतांची गुंतवणूक उद्योगांमध्ये जाऊन रोजगार निर्माण होणे अपेक्षित होते. परंतु वास्तव वेगळे दिसते.आज मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक

• शेअर बाजार,
• बाँड्स,
• म्युच्युअल फंड,
• वित्तीय साधने

यामध्ये अडकून पडली आहे.उत्पादन क्षेत्र, कारखाने आणि श्रमप्रधान उद्योगांमध्ये गुंतवणूक कमी झाल्याने प्रत्यक्ष रोजगार निर्मिती थांबली आहे. परिणामी आर्थिक वाढ असूनही “Jobless Growth” चे चित्र निर्माण झाले आहे.

सामाजिक परिणाम : अदृश्य संकट

रोजगाराचा अभाव हा केवळ आर्थिक प्रश्न नसतो; तो समाजाच्या मानसिक आणि सामाजिक रचनेलाही हादरवतो.

• बेरोजगारी वाढ
• बेकायदेशीर स्थलांतर
• सामाजिक अस्थिरता
• गुन्हेगारी वाढ
• मध्यमवर्गीय कुटुंबांतील तणाव

विशेषतः मोठ्या आकांक्षा बाळगणाऱ्या शिक्षित तरुणांमध्ये निराशा वाढल्यास समाजात असंतोष निर्माण होण्याची शक्यता वाढते.

रोजगार निर्मितीचा मार्ग : धोरणात्मक बदलांची गरज

जागतिक बँक आणि अर्थतज्ज्ञांच्या मते रोजगार निर्मितीसाठी खालील क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करणे अत्यावश्यक आहे —

व्हॅल्यू ॲडेड मॅन्युफॅक्चरिंग

केवळ उत्पादन नव्हे तर उच्च मूल्यवर्धित उद्योग विकसित करणे आवश्यक आहे. मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्माण करण्याची क्षमता याच क्षेत्रात आहे.

पायाभूत सुविधा विकास

रस्ते, ऊर्जा, लॉजिस्टिक्स, शहरे आणि डिजिटल पायाभूत सुविधा मजबूत केल्याशिवाय उद्योग वाढू शकत नाहीत.

कृषी, आरोग्य आणि पर्यटन

ही क्षेत्रे श्रमप्रधान असून ग्रामीण व शहरी दोन्ही भागात रोजगार निर्माण करू शकतात.

लोकांची क्रयशक्ती वाढवणे

बाजारात मागणी नसल्यास उद्योग गुंतवणूक करत नाहीत.
सरकारने

• थेट आर्थिक मदत,
• रोजगार योजना,
• उत्पन्नवाढीची धोरणे

यांच्या माध्यमातून मागणी वाढवणे आवश्यक आहे.

ट्रिकल डाऊन मॉडेलचा पुनर्विचार

श्रीमंतांच्या गुंतवणुकीतून रोजगार आपोआप निर्माण होईल हा ‘ट्रिकल डाऊन’ सिद्धांत भारतात प्रभावी ठरलेला नाही.आता गरज आहे —

• सक्रिय सरकारी हस्तक्षेपाची,
• उत्पादनाधारित विकासाची,
• रोजगारकेंद्रित आर्थिक धोरणांची.

निष्कर्ष : भारताचा निर्णायक काळ

भारत आज एका ऐतिहासिक वळणावर उभा आहे. जगातील सर्वात मोठी तरुण लोकसंख्या ही भारताची सर्वात मोठी ताकद ठरू शकते किंवा सर्वात मोठे संकटही. जर रोजगारनिर्मिती, कौशल्य विकास आणि उत्पादनाधारित अर्थव्यवस्था यावर तातडीने भर दिला नाही, तर डेमोग्राफिक डिव्हिडंडचे रूपांतर कायमस्वरूपी डेमोग्राफिक रिस्क मध्ये होईल. तरुणांना रोजगार देणे हे केवळ आर्थिक उद्दिष्ट नाही ते भारताच्या सामाजिक स्थैर्य आणि भविष्यातील विकासाचे मूलभूत अधिष्ठान आहे.