जेंडर आयडेंटिटी की सेक्सुअल ओरिएंटेशन? नेहा बोरा यांनी स्वतःला नॉन-बायनरी घोषित केल्यानंतर सुरू झालेल्या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे

जंतरमंतरवरील आंदोलनाचा मुख्य चेहरा ते लैंगिक ओळखीवर बेधडक विधान: नेहा बोरा यांच्या वक्तव्यामुळे नॉन-बायनरी संकल्पनेवर नवीन चर्चा सुरू

नवी दिल्ली येथील जंतरमंतरवरील सीजेपी आणि इतर विरोधकांचे धरणे आंदोलन असो, विरोधी पक्षांची रॅली असो किंवा पत्रकार परिषद असो; आपल्या बेधडक भाषणांमुळे आणि केंद्र सरकारच्या धोरणांवर प्रखर टीका करण्याच्या शैलीमुळे ज्या नेत्याची सर्वाधिक चर्चा असते, त्या म्हणजे ऑल इंडिया स्टुडंट्स असोसिएशनच्या अध्यक्ष नेहा बोरा नेहमी आपल्या आंदोलनात्मक भूमिकेमुळे बातम्यांमध्ये राहणाऱ्या नेहा बोरा यावेळी मात्र एका वेगळ्याच कारणाने देशभरात चर्चेत आल्या आहेत. यावेळी नेहा बोरा कोणत्याही राजकीय भाषणांमुळे किंवा विरोध प्रदर्शनामुळे नव्हे, तर आपल्या लैंगिक ओळखीबाबत दिलेल्या एका वक्तव्यामुळे पहिल्या पानावर आल्या आहेत. एका मुलाखतीदरम्यान नेहा बोरा यांनी स्पष्ट केले की, त्या स्वतःला महिला किंवा पुरुष मानत नाहीत, तर त्यांची ओळख नॉन-बायनरी अशी आहे. या विधानानंतर राजकीय, शैक्षणिक आणि सामाजिक वर्तुळात नेहा बोरा यांच्या ओळखीबाबत जोरदार चर्चा सुरू झाली असून, सर्वसामान्यांपासून माध्यमांपर्यंत या विषयावर तर्क-वितर्क लावले जात आहेत.

नेहा बोरा यांची पार्श्वभूमी आणि विद्यार्थी राजकारणातील सक्रियता

नेहा बोरा या मूळच्या उत्तराखंडच्या रहिवासी आहेत. त्यांनी आपले उच्च शिक्षण दिल्लीतील प्रतिष्ठित संस्थांमधून पूर्ण केले आहे.

• शिक्षण: दिल्ली विद्यापीठातून पदवी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी आंबेडकर विद्यापीठ, दिल्ली येथून पदव्युत्तर पदवी संपादन केली. सध्या त्या जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठातून पीएचडी करत आहेत.
• विद्यार्थी राजकारण आणि आंदोलने: छात्र राजकारणात त्या अत्यंत सक्रिय असून, ऑल इंडिया स्टुडंट्स असोसिएशनच्या अध्यक्ष म्हणून त्या नेतृत्वाच्या भूमिकेत आहेत.
  • जंतरमंतरवर झालेल्या सीजेआय निषेध आंदोलनात त्यांची उपस्थिती उल्लेखनीय होती.
  • सोनम वांगचुक यांच्यासोबत केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी करत केलेल्या उपोषणात आणि आंदोलनात त्यांनी प्रमुख भूमिका बजावली.
  • ज्ञानी कुमार यांच्या राजीनाम्याची मागणी करणाऱ्या निदर्शनांमध्येही त्या अत्यंत मुखरपणे सहभागी झाल्या होत्या.

आपल्या स्पष्टवक्त्या भाषणांमुळे आणि केंद्र सरकारच्या धोरणांविरोधातील आक्रमक पवित्र्यामुळे विद्यार्थी राजकारणात त्यांनी स्वतःचे एक वेगळे स्थान निर्माण केले आहे.

नॉन-बायनरी विधान आणि माध्यमांच्या संबोधनावर नेहा बोरा यांचे मत

मुलाखतीदरम्यान जेव्हा नेहा बोरा यांना विचारण्यात आले की, माध्यमांमध्ये त्यांना वारंवार ‘महिला’ म्हणून संबोधित केले जाते, तर याकडे त्या कशा पाहतात? यावर उत्तर देताना त्यांनी अनेक महत्त्वाचे पैलू समोर ठेवले:

• संबोधनातील गोंधळ: नेहा यांनी सांगितले की, बऱ्याचदा एकाच संभाषणात लोक त्यांच्यासाठी ‘शी’ (She) आणि ‘दे’ (They) या दोन्ही शब्दांचा वापर करतात. माध्यमांमधील अनेक संस्था आजही त्यांना ‘शी’ (She) किंवा ‘हर’ (Her) म्हणून संबोधित करतात.
• संबोधनाची नवी व्याख्या: नेहा बोरा यांनी स्पष्ट केले की, त्या स्वतःला महिला किंवा पुरुष न मानता एक नॉन-बायनरी व्यक्ती मानतात. म्हणूनच त्यांनी माध्यमांना आणि लोकांना आवाहन केले आहे की, त्यांना कोणत्याही एका लिंगाच्या चौकटीत न बांधता केवळ एक व्यक्ती (Individual) म्हणून पाहिले जावे.
• प्रक्रियेचा स्वीकार आणि चर्चा: लोकांनी नॉन-बायनरी ओळख समजून घेणे आणि अशा व्यक्तींना कसे संबोधित करावे हे शिकणे यात वेळ लागेल, हे नेहा यांनी मान्य केले आहे. लोकांपर्यंत ही संकल्पना पोहोचण्यास वेळ लागेल ही गोष्ट स्वीकारत त्या म्हणाल्या की, कमीत कमी आता या विषयावर मोकळेपणाने चर्चा सुरू झाली आहे आणि ही अत्यंत सकारात्मक बाब आहे.

नॉन-बायनरी म्हणजे नक्की काय?

नॉन-बायनरी ही अशा लोकांची लैंगिक ओळख असते जे स्वतःला फक्त महिला किंवा फक्त पुरुष या पारंपरिक दोन वर्गवाऱ्यांमध्ये बसवत नाहीत.

• काही व्यक्तींना आपली ओळख महिला आणि पुरुष या दोघांच्या मधे असल्यासारखी वाटते, तर काहींना या दोन्ही पारंपरिक ओळखींपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आणि स्वतंत्र वाटते.
• नेहा बोरा देखील स्वतःला महिला किंवा पुरुषाच्या पारंपरिक चौकटीपेक्षा वेगळी व्यक्ती मानतात आणि याच कारणास्तव त्या स्वतःला नॉन-बायनरी म्हणून ओळखतात.

लैंगिक ओळख आणि लैंगिक आकर्षण यातील महत्त्वाचा फरक

नेहा बोरा यांच्या विधानानंतर सोशल मीडियावर अनेक लोकांनी त्या ‘गे’ (Gay) आहेत की ‘लेस्बियन’ (Lesbian) आहेत, अशा प्रकारचे तर्क-वितर्क लावण्यास सुरुवात केली. मात्र, या तर्कांमागे जेंडर आयडेंटिटी आणि सेक्सुअल ओरिएंटेशन या दोन वेगवेगळ्या संकल्पनांमधील गोंधळ कारणीभूत आहे.

या दोन संकल्पनांमधील फरक खालीलप्रमाणे आहे:

गोंधळ का होतो?

• नॉन-बायनरी असणे म्हणजे सेक्सुअलिटी नव्हे: एखादी व्यक्ती ‘नॉन-बायनरी’ असणे हे तिची लैंगिक ओळख दर्शवते, तिचे कोणाप्रती आकर्षण आहे हे दर्शवत नाही.
• त्यामुळे एखादी नॉन-बायनरी व्यक्ती गे असू शकते, लेस्बियन असू शकते, बायसेक्सुअल असू शकते, स्ट्रेट असू शकते किंवा अन्य कोणत्याही सेक्सुअल ओरिएंटेशनची असू शकते.
• नेहा बोरा यांचे प्रकरण: नेहा बोरा यांनी केवळ स्वतःची जेंडर आयडेंटिटी (नॉन-बायनरी) जाहीर केली आहे. त्यांनी आपल्या ‘सेक्सुअल ओरिएंटेशन’ बद्दल कोणतेही विधान केलेले नाही. त्यामुळे त्यांच्या ओळखीवरून त्या गे किंवा लेस्बियन असल्याचा निष्कर्ष काढणे हे संकल्पनात्मकदृष्ट्या चुकीचे आहे.

सामाजिक परिणाम आणि निष्कर्षात्मक विश्लेषण

नेहा बोरा यांच्या या बेधडक कबुलीमुळे भारतीय राजकारण आणि सामाजिक संवादात एक नवीन टप्पा सुरू झाला आहे. आतापर्यंत एलजीबीटीक्यू+ (LGBTQ+) समुदायाच्या हक्कांवर आणि ओळखीवर केवळ विशिष्ट सामाजिक व्यासपीठांवर चर्चा होत असे. परंतु, विद्यार्थी चळवळीच्या मुख्य प्रवाहातील एका नेत्याने स्वतःच्या नॉन-बायनरी ओळखीविषयी उघडपणे भाष्य केल्यामुळे या विषयाला व्यापक राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळाले आहे. लोकांसाठी नॉन-बायनरी ओळख समजून घेणे आणि सर्वसमावेशक भाषेचा वापर करणे हे सुरुवातीला आव्हानात्मक असले, तरी या विधानामुळे समाजात जागरुकता निर्माण होण्यास मदत होत आहे. नेहा बोरा यांच्या या भूमिकेने हे सिद्ध केले आहे की, वैयक्तिक ओळख आणि सामाजिक-राजकीय नेतृत्व या दोन्ही गोष्टी एकमेकांना पूरक ठरू शकतात, आणि या संवादाची सुरुवात होणे हाच एका बदलाचा संदेश आहे.