लग्नातील सामाजिक बांधिलकी: बहादरपूरचा आदर्श आणि समाजाचा प्रगल्भ विचार
नांदेड (प्रतिनिधी)- भारतीय संस्कृतीत लग्न हा केवळ दोन व्यक्तींचा किंवा दोन कुटुंबांचा विवाह सोहळा नसून, तो एक मोठा उत्सव मानला जातो. सामान्यतः लग्नामध्ये अमाप खर्च, रोषणाई, वाद्यवृंद आणि जेवणावळींवर भर दिला जातो. मात्र, नांदेड जिल्ह्यातील कंधार तालुक्यातील बहादरपुरा येथील पेटकर परिवाराने आपल्या मुलाच्या लग्नानिमित्त जो उपक्रम राबविला आहे, तो केवळ कौतुकास्पद नसून संपूर्ण समाजासाठी सामाजिक उत्तरदायित्वाचा एक नवा वस्तुपाठ आहे.
लग्नाच्या पारंपरिक संकल्पनेला छेद सामान्यत: लग्नामध्ये अवाजवी खर्च करून मोठेपणा मिरवण्याची प्रथा रूढ होत चालली असताना, सिद्धेश्वर भगवानराव पेटकर आणि मंजूषा यांच्या विवाह सोहळ्याने समाजाला एक वेगळी दिशा दिली आहे. आनंदाच्या या क्षणी केवळ स्वतःच्या कुटुंबाचा विचार न करता, ज्या समाजात आपण राहतो, ज्या गावात आपण वाढलो, त्या गावातील प्रत्येक नागरिकाच्या सुरक्षिततेचा विचार करणे, हीच खरी सामाजिक बांधिलकी आहे. या विवाहानिमित्त गावातील सुमारे ३५०० ग्रामस्थांचा प्रत्येकी एक लाख रुपयांचा अपघाती विमा उतरवण्यात आला आहे.
ग्रामीण वास्तवाची जाणीव आणि सुरक्षिततेचे कवच बहादरपुरा हे गाव प्रामुख्याने शेती आणि मजुरीवर अवलंबून आहे. ग्रामीण भागात शेतात काम करताना शेतकऱ्यांना अनेक संकटांचा सामना करावा लागतो. यामध्ये सर्पदंश, वन्य प्राण्यांचे हल्ले, वीज पडणे किंवा रस्ते अपघात अशा अनपेक्षित दुर्घटनांचा समावेश असतो. अशा वेळी एखाद्या कुटुंबातील कर्ता पुरुष किंवा व्यक्ती दगावल्यास त्या कुटुंबावर कोसळणारे आर्थिक संकट भयावह असते.
पेटकर परिवाराने या वास्तवाची नेमकी जाणीव ठेवून विम्याचा हा निर्णय घेतला आहे. ३५०० नागरिकांना दिलेले हे एक प्रकारचे ‘सुरक्षा कवच’ आहे. कोणत्याही अपघाती मृत्यूच्या घटनेत संबंधित कुटुंबाला एक लाख रुपयांची मदत मिळणार आहे, जी त्या कुटुंबाला सावरण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरेल. हा उपक्रम म्हणजे केवळ आर्थिक मदत नसून, तो गावातील प्रत्येक नागरिकाला दिलेला एक मानसिक आधार आहे.
संस्कार आणि प्रेरणेचा वारसा हा उपक्रम केवळ एक आकस्मिक घेतलेला निर्णय नव्हता, तर त्यामागे कुटुंबातील ज्येष्ठांची प्रेरणा आणि सामाजिक कार्याचा वारसा आहे. वराचे बंधू अनुप पेटकर यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, यापूर्वीही त्यांनी हेल्मेट वाटप आणि विमा शिबिरांच्या माध्यमातून सामाजिक कार्य केले आहे. लग्नासारख्या शुभप्रसंगी अशा कार्याची निवड करणे, हे त्या कुटुंबाच्या उच्च विचारांचे प्रतीक आहे. वधू मंजूषा यांनीही याबद्दल अभिमान व्यक्त केला असून, कुटुंबातील थोरामोठ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा ‘भेटवस्तू’ स्वरूपातील आधार गावकऱ्यांना देण्यात आला आहे.
समाजासाठी एक आदर्श पायंडा आजच्या काळात जेव्हा इव्हेंट मॅनेजमेंट आणि दिखाव्यावर लाखो रुपये खर्च केले जातात, तेव्हा बहादरपुरा गावातील या विवाहाने समाजासमोर एक आदर्श ठेवला आहे. जर प्रत्येक श्रीमंत किंवा मध्यमवर्गीय कुटुंबाने आपल्या घरातील शुभकार्याप्रसंगी समाजातील वंचितांसाठी किंवा आपल्या गावासाठी असा एखादा विधायक निर्णय घेतला, तर सरकारी योजनांच्या पलीकडे जाऊन एक ‘स्वयंपूर्ण आणि सुरक्षित समाज’ निर्माण होण्यास मदत होईल.
गावातील प्रत्येक मतदाराचा विमा उतरवून, सिद्धेश्वर पेटकर यांनी दाखवून दिले की, लग्नाचा आनंद हा वाटल्याने द्विगुणित होतो. गावकऱ्यांच्या अडीअडचणीत धावून येण्याची ही वृत्ती खऱ्या अर्थाने समाजाला प्रगल्भ बनवते.
माणुसकीची नवी व्याख्या लग्नसमारंभातून समाजोपयोगी कार्याचा संदेश देणे, ही काळाची गरज आहे. पेटकर परिवाराने केवळ ३५०० विमा पॉलिसी उतरवल्या नाहीत, तर त्यांनी ३५०० कुटुंबांशी रक्ताच्या नात्यापलीकडचे एक ऋणानुबंध जोडले आहेत. त्यांच्या या उपक्रमाचे सर्वत्र कौतुक होत असून, मिरवणुकीपेक्षा माणुसकी महत्त्वाची हाच संदेश यातून मिळतो.
अशा प्रकारे, बहादरपुरा येथील हा विवाह सोहळा केवळ दोन जीवांचे मिलन न ठरता, तो सामाजिक उत्तरदायित्वाची एक प्रेरणादायी परंपरा निर्माण करणारा सोहळा ठरला आहे. समाजाचा असा विचार करणारे नागरिकच खऱ्या अर्थाने राष्ट्राची संपत्ती आहेत. पेटकर परिवाराचा हा उपक्रम समाजातील इतर घटकांसाठी नक्कीच दिशादर्शक ठरेल.
