घरात नीट छत नाही, पण हृदयात संविधान वसलेलं आहे; ३५ वर्षांच्या मोहम्मद इरफानचा हा संघर्ष वाचून डोळे पाणावतील

जंतर-मंतरचा संविधानदूत: मोहम्मद इरफानच्या संघर्षातून झळकणारा लोकशाहीचा खरा चेहरा

दिल्लीतील जंतर-मंतरवर आंदोलने होतच असतात, घोषणाबाजी होते, निषेध नोंदवले जातात. पण या आंदोलनांच्या गर्दीत कधीतरी असा एखादा चेहरा समोर येतो, जो केवळ निषेध नोंदवत नाही, तर आपल्या अस्तित्वाने लोकशाहीची व्याख्या पुन्हा अधोरेखित करतो. सध्या इंटरनेटवर एका ३५ वर्षांच्या तरुणाचा व्हिडिओ वावटळीसारखा पसरला आहे. त्याचं नाव मोहम्मद इरफान. हा तोच तरुण आहे, ज्याला पाहून आजचा सुशिक्षित समाज अंतर्मुख व्हायला भाग पडला आहे.

बालवाडीपर्यंत शिक्षण, पण ज्ञानाचे अथांग आकाश मोहम्मद इरफानचे औपचारिक शिक्षण केवळ बालवाडीपर्यंत झाले आहे. एका सामान्य झोपडपट्टीमध्ये राहणारा, मजुरी करणारा आणि बर्फाचे खडे विकून आपले पोट भरणारा हा तरुण जेव्हा संविधानाबद्दल बोलायला लागतो, तेव्हा मोठे वकील किंवा घटनातज्ज्ञही थक्क व्हावेत, अशी त्याची स्पष्टता असते. अनेकदा आपण पदव्यांनी माणसाचे ज्ञान मोजतो, पण इरफानने हे सिद्ध करून दिले आहे की, ज्ञान मिळवण्यासाठी तळमळ लागते, शाळा नाही. तो केवळ बोलत नाही, तर तो ज्या तन्मयतेने विषयाची मांडणी करतो, त्याच्या कपाळावरचा घाम आणि डोळ्यांतील चमक त्याच्या आंतरिक संघर्षाची ग्वाही देते.

गरिबीचा हसतमुख स्वीकार इरफानचे आयुष्य म्हणजे संघर्षाची एक अखंड मालिका आहे. तो दिल्लीतील अशा एका झोपडपट्टीत राहतो, जिथे साधे पक्के छत नाही किंवा भिंतीही नीट नाहीत. ज्या खोलीत तो राहतो, तिथेच त्याचे वडील आणि तो झोपतात, तर आई आणि बहिणी दुसऱ्या एका लहान ब्लॉकमध्ये राहतात. ज्यावेळी पत्रकार त्याच्या घरी पोहोचला, तेव्हा इरफानला आपल्या घराच्या दुरवस्थेबद्दल माहिती होती. त्याने स्वतःच्या बाथरूमचा उग्र वास येऊ नये म्हणून तिथे अत्तराचा शिडकावा केला होता. ही साधी गोष्ट त्याच्यातला संवेदनशीलता आणि समोरच्याबद्दलचा आदर दाखवते. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत राहूनही त्याच्या बोलण्यात कुठेही गरिबीबद्दल तक्रार किंवा कडू आठवणी नाहीत. उलट, तो हा संघर्ष हसत हसत मान्य करतो आणि स्वीकारतो.

लोकशाही आणि संवादाचा कैवारी जंतर-मंतरच्या आंदोलनात इरफान ज्या प्रकारे आपली मते मांडतो, ती विचार करायला लावणारी आहेत. लोकशाहीत अहंकाराने नव्हे, तर संवादाने प्रश्न सुटले पाहिजेत, असे तो ठामपणे सांगतो. संविधानाची शपथ, मानवी प्रतिष्ठा, राष्ट्रीय एकात्मता आणि अखंडता या शब्दांचा उच्चार तो ज्या सहजतेने करतो, ते पाहून आपण थक्क होतो. तो म्हणतो की, संवादाचे दरवाजे दोन्ही बाजूंनी उघडे असायला हवेत. अगदी लडाखमधील सोनम वांगचुक यांच्यासारख्या महान व्यक्तीला जेव्हा अटक केली जाते, तेव्हा तो म्हणतो, त्यांच्यासारख्या महान व्यक्तीला अपमानित करणे हे लोकशाहीला शोभा देत नाही. त्याच्या लेखी लोकशाही म्हणजे केवळ मतदानाचा अधिकार नाही, तर ती एक जीवनपद्धती आहे जिथे असहमत असणे हा गुन्हा नाही.

गुगल आणि इंटरनेट: ज्ञानाचे साधन एका अशिक्षित वाटणाऱ्या तरुणाला हे सर्व ज्ञान कुठून मिळाले? याचे उत्तर त्याच्या जिज्ञासेत आहे. इरफान इंटरनेट आणि गुगलचा वापर मनोरंजनासाठी नाही, तर स्वतःला घडवण्यासाठी करतो. तो मजुरीचे काम करत असताना, फावल्या वेळात संविधानाबद्दल, देशाच्या परिस्थितीबद्दल माहिती शोधत असतो. आज प्रत्येकाच्या हातात इंटरनेट आहे, पण इरफानने त्या साधनाद्वारे संविधानाची प्रस्तावना मुखोद्गत केली आहे. त्याच्या जिभेवर हिंदी आणि उर्दू कविता सहज येतात, जे त्याच्या आंतरिक समृद्धीचे लक्षण आहे.

एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न इरफान ३५ वर्षांचा आहे, अविवाहित आहे, त्याला दोन बहिणी आहेत ज्यांची लग्ने त्याला करायची आहेत. बर्फ विकून तो आपले जीवन जगतो आहे, पण तरीही त्याच्या जगण्याची उमेद जराही कमी झालेली नाही. तो प्रत्येक आंदोलनात पोहोचतो, तिथली व्यथा समजून घेतो आणि आपली मते मांडतो. पण कॅमेरा बंद झाला की, इरफानसाठी त्याचा रोजचा संघर्ष पुन्हा सुरू होतो. हा संघर्ष त्याला पाचवीलाच पुजलेला आहे. पण तरीही त्याच्यातला आशावाद टिकून आहे, हेच आपल्यासाठी सर्वात मोठे प्रेरणास्थान आहे.

आजचा सुशिक्षित तरुण किरकोळ संकटांनी हतबल होतो, पण इरफानसारखा तरुण ज्याला ना साधी सोय आहे ना शिक्षण, तो संविधानावर आणि देशाच्या लोकशाहीवर इतका विश्वास ठेवून आहे की, आपण हिंमत कशी हरू शकतो? मोहम्मद इरफानची कहाणी ही केवळ एका तरुणाची गोष्ट नाही, तर ती या देशाच्या खऱ्या ताकदीची जाणीव करून देणारी एक संवेदनशील कथा आहे.

निष्कर्ष मोहम्मद इरफान हे एक असे नाव आहे जे जंतर-मंतरच्या आंदोलनाने देशाला दिले आहे. ही कहाणी घराघरात पोहोचायला हवी, कारण गरिबी कितीही क्रूर असली तरी ती माणसाचे विचार आणि त्याची धडपड रोखू शकत नाही, हेच इरफानने दाखवून दिले आहे. संविधानाचा आदर आणि लोकशाहीवरचा विश्वास जर झोपडपट्टीत राहणाऱ्या एका सामान्य मजुरामध्ये इतका घट्ट असेल, तर या देशाचे भवितव्य नक्कीच उज्वल आहे. इरफानला पाहून एकच जाणीव होते की, आपण अद्याप विश्वास गमावण्याची वेळ आलेली नाही.