भारतीय टीव्ही पत्रकारिता: एका ३० वर्षांच्या तरुण मृताची शोकांतिका!

एकेकाळी आपल्या दिवाणखान्यात एखाद्या सम्राटासारखा मिरवणारा तो काचेचा डबा, ज्याला आपण प्रेमाने टीव्ही म्हणायचो, तो आता फक्त धूळ खात पडलेले एक शोभेचे खेळणे झाला आहे. भारतात दूरचित्रवाणी पत्रकारितेचा मृत्यू झाला आहे, आणि विशेष म्हणजे, या मृतदेहाचे पोस्टमार्टम करण्यासाठी कोण्या डॉक्टरची गरज नाही; कारण जनतेनेच या इडियट बॉक्सला भाड में जाओ (खड्ड्यात जा) असे सांगून त्याची अंत्ययात्रा काढली आहे.

इडियट बॉक्सची एक्झिट आणि मोबाइलची एंट्री

आजून १०-१५ वर्षांपूर्वी जेव्हा काही लोक म्हणायचे की टेलिव्हिजनचा शेवटचा काळ सुरू झाला आहे, तेव्हा लोक हसायचे. पण आज आयएएस (IAS) आणि सी-व्होटरच्या सर्वेक्षणाने या हसणाऱ्यांच्या तोंडाला कुलूप लावले आहे. या सर्वेक्षणातील आकडेवारी म्हणजे टीव्ही चॅनेलच्या मालकांसाठी एखाद्या भयावह स्वप्नासारखी आहे. आज १०० पैकी तब्बल ६८ टक्के लोक मोबाइलवर बातम्या पाहतात. म्हणजे उरलेले ३२ टक्के लोक कदाचित रिमोट कंट्रोल सापडत नाही म्हणून किंवा चुकून टीव्हीसमोर बसलेले असावेत! ८० टक्क्यांहून अधिक तरुण तर टीव्हीकडे ढुंकूनही पाहत नाहीत; त्यांच्यासाठी जग म्हणजे फक्त इंटरनेट आणि मोबाइलचा पडदा आहे. ज्या टीव्हीने ३० वर्षांपूर्वी मोठ्या थाटामाटात झी न्यूज, सहारा समय आणि एनडीटीव्हीच्या रूपाने आपला प्रवास सुरू केला होता, तो आज ३० व्या वर्षीच अंतिम श्वास मोजत आहे. इतक्या कमी वयात एखाद्या माध्यमाचा असा विनाश होणे, हे खरं तर गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये नोंदवण्यासारखे आहे.

द्वेषाचा मसाला आणि विश्वासार्हतेचा शून्य बटा सन्नाटा

टीव्ही पत्रकारितेने स्वतःची विश्वासार्हता गमावली आहे, असे म्हणणे म्हणजे सूर्याला वात दाखवण्यासारखे आहे. मुळात, विश्वासार्हता जपण्यापेक्षा ती गमावण्यातच या चॅनेल्सनी जास्त कष्ट घेतले आहेत. आजच्या टीव्ही अँकर्सचे चेहरे पाहिले की बातम्या कमी आणि आरडाओरडा जास्त ऐकू येतो. लोकशाहीच्या नावाखाली अल्पसंख्याकांना देशद्रोही, घुसखोर किंवा गद्दार म्हणण्यातच या महान संपादकांना धन्यता वाटते. त्यांच्या मनात केवळ नफरत आणि घृणा भरलेली आहे. या चॅनेल्सनी आपली विश्वासार्हता इतक्या वेगाने शून्य बटा सन्नाटा केली आहे की, आता लोकांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवणे पूर्णपणे बंद केले आहे. जेव्हा एखादा माध्यम स्वतःला लोकशाहीच्या विरोधात उभे करते आणि वैविध्य नाकारते, तेव्हा जनताही त्या माध्यमाला नाकारते, हेच आज सिद्ध झाले आहे.

बी-ग्रेड संपादक आणि त्यांची सी-ग्रेड बुद्धिमत्ता

टेलिव्हिजनच्या या अवस्थेला जबाबदार कोण? तर त्याचे मालक आणि महान विद्वान संपादक. स्त्रोतानुसार, टेलिव्हिजनचे बहुतेक संपादक हे मूर्ख आणि अडाणी (जाहिल) आहेत, ज्यांच्या मनात केवळ द्वेष भरलेला आहे. एक म्हण आहे की, बी-ग्रेड माणसे कधीही ए-ग्रेड माणसांना पसंत करत नाहीत; त्यांना फक्त सी-ग्रेड माणसे हाताखाली हवी असतात. जेव्हा सर्वोच्च पदावरच अशा संशयास्पद बुद्धिमत्तेची लोक बसतात, तेव्हा त्यांच्याकडून विद्वत्ता, समज किंवा विचारधारेची अपेक्षा करणे म्हणजे वाळवंटात पाणी शोधण्यासारखे आहे. या संपादकांनी टीव्हीला अशा थराला नेऊन ठेवले आहे की, जिथे बातम्यांऐवजी केवळ कोलाहल उरला आहे. त्यांनी अशा लोकांना कामावर ठेवले ज्यांची एकमेव पात्रता म्हणजे कोणाच्याही विरोधात ओरडणे ही आहे. परिणामी, आज टीव्ही पत्रकारिता म्हणजे केवळ नफरत पसरवण्याचे एक मशीन बनली आहे .

डिजिटल क्रांती: शोषितांचा नवा आवाज

टीव्ही पत्रकारितेच्या या गलिच्छ राजकारणामुळेच लोक मोबाइलकडे वळले आहेत. मोबाइलमध्ये डायव्हर्सिटी (विविधता) आहे. ज्या दलित, आदिवासी, ओबीसी आणि अल्पसंख्याकांना टेलिव्हिजनने नेहमीच कापून ठेवले, बाजूला सारले, त्यांना आज मोबाइलवर हक्काचे व्यासपीठ मिळाले आहे. आज हे शोषित समाज स्वतःचे कंटेंट क्रिएट करत आहेत आणि त्यांना पाहणारा एक प्रचंड मोठा प्रेक्षकवर्ग तयार झाला आहे. सुमारे ६१.७ टक्के लोक आता फोनवरच बातम्या वाचतात, त्यांना आता सकाळी दारात पडणाऱ्या वर्तमानपत्राचीही गरज भासत नाही. सोशल मीडिया, व्हॉट्सअ‍ॅप आणि फेसबुक हे आता बातम्यांचे मुख्य स्त्रोत बनले आहेत. ही डिजिटल क्रांती केवळ तंत्रज्ञानाचा बदल नाही, तर तो प्रस्थापित मीडियाच्या अहंकाराला दिलेली चपराक आहे.

चेहऱ्यांचा बदलता रंग: टीव्हीपेक्षा डिजिटलचे पारडे जड

गंमत बघा, काही चेहरे जेव्हा टीव्हीवर असायचे तेव्हा त्यांच्यावर कोणी विश्वास ठेवत नसे. पण जेव्हा त्यांनी टीव्ही सोडला आणि युट्यूब किंवा फेसबुकसारख्या प्लॅटफॉर्मवर आले, तेव्हा त्यांची विश्वासार्हता अचानक गगनाला भिडली. मोबाइलवर हे लोक अधिक मोकळेपणाने बोलू लागतात आणि प्रेक्षकही त्यांच्यावर अधिक विश्वास ठेवतात. टीव्ही नावाच्या शक्तिशाली माध्यमाचा इतक्या लवकर अंत होणे हे खरं तर दुःखद आहे, पण जेव्हा माध्यम आपली नैतिक मूल्ये विकते, तेव्हा त्याचे नशीब हेच असते. 

 निष्कर्षाची अंत्ययात्रा

तर सारांश असा की, दूरचित्रवाणी पत्रकारिता आता आयसीयूमध्ये नाही, तर थेट स्मशानात पोहोचली आहे. ४४ टक्के लोकांनी तर मोबाइलवर बातम्या पाहण्यासाठी आपला खर्चही वाढवला आहे, पण ते आता टीव्हीच्या रिमोटला हात लावायला तयार नाहीत. ७५ टक्के लोक बातम्यांसाठी सोशल मीडियाचा वापर करत आहेत. जर टीव्हीला स्वतःला वाचवायचे असेल, तर त्याला आपल्या संपादकांची अडाणी टोळी बदलून विश्वासार्हतेवर काम करावे लागेल. पण ज्यांना द्वेष पसरवण्यातच जास्त रस आहे, ते हे करतील याची शक्यता कमीच आहे. म्हणून, आपण सर्व या बदलाचे साक्षीदार आहोत. एका बाजूला द्वेषाने भरलेला इडियट बॉक्स आहे आणि दुसऱ्या बाजूला सर्वसमावेशक डिजिटल क्रांती. 

टीव्हीला आता फक्त एकच सांगता येईल: धन्यवाद, तुम्ही आम्हाला खूप ओरडून दाखवले, खूप द्वेष शिकवला, पण आता आमचा मोबाइल आणि आम्ही सुखी आहोत. टीव्हीलाही नमस्कार आणि तुम्हालाही नमस्कार!