सध्या संपूर्ण जगाचे लक्ष इराणची राजधानी तेहरानवर खिळले आहे. याचे कारण म्हणजे ४ जुलै ते ९ जुलै या सहा दिवसांच्या कालावधीत इराणचे दिवंगत सर्वोच्च नेते आयतुल्ला खामेनी यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले जाणार आहेत. हा काळ केवळ इराणसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण जगाच्या राजकारणासाठी अत्यंत संवेदनशील मानला जात आहे. या पार्श्वभूमीवर इराणने अमेरिका आणि इस्रायलला अत्यंत कडक शब्दांत इशारा दिला आहे की, “या काळात कोणतीही हिमाकत (धाडस) करण्याची चूक करू नका, अन्यथा त्याचे परिणाम गंभीर होतील.
इराणचा कडक इशारा आणि लष्करी सज्जता इराणच्या खातिम अल-अंबिया सेंट्रल कमांडचे कमांडर ब्रिगेडियर जनरल अली अब्दुल्लाही यांनी जाहीरपणे अमेरिका, इस्रायल (झायोनिस्ट राजवट) आणि त्यांच्या मित्र राष्ट्रांना इशारा दिला आहे. त्यांनी स्पष्ट केले आहे की, आयतुल्ला खामेनींची ही शेवटची यात्रा इराणी जनतेसाठी अत्यंत भावूक आणि संवेदनशील क्षण आहे. या सहा दिवसांच्या काळात इराणचे भावी सर्वोच्च नेते मुजतबा खामेनी हे पहिल्यांदाच सार्वजनिकरित्या लोकांसमोर येणार आहेत. मुजतबा खामेनी हे अमेरिका आणि इस्रायलच्या हिट लिस्टवरील पहिल्या क्रमांकाचे लक्ष्य असल्याचे मानले जाते, त्यामुळेच इराणने सुरक्षेबाबत कोणतीही कसर सोडलेली नाही.
जनरल अब्दुल्लाही यांनी म्हटले आहे की, आम्ही अमेरिका आणि झायोनिस्ट राजवटीला चेतावणी देतो की, कोणताही चुकीचा पाऊल उचलू नका. जर काही चूक झाली, तर इराणचे सशस्त्र दल देशाच्या सार्वभौमत्वाचे रक्षण करण्यासाठी पूर्णपणे तयार आहेत. इराणच्या लष्कराने मुजतबा हुसैनी खामेनी यांच्याप्रती आपली निष्ठा व्यक्त केली असून त्यांच्या आदेशांचे पालन करण्याचा संकल्प केला आहे.
आंतरराष्ट्रीय उपस्थिती आणि भारताची भूमिका खामेनींच्या या अंतिम प्रवासाला केवळ इराणी जनताच नव्हे, तर जगातील अनेक महत्त्वाचे नेते उपस्थित राहणार आहेत. भारताच्या वतीने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी किंवा परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर जाणार नसून, बिहारचे राज्यपाल लेफ्टनंट जनरल सय्यद अता हसनेन आणि परराष्ट्र राज्यमंत्री भारताचे प्रतिनिधित्व करणार आहेत. पाकिस्तानच्या वतीने त्यांचे पंतप्रधान शाहबाज शरीफ उपस्थित राहणार आहेत. ही अंत्ययात्रा जगातील सर्वात मोठ्या मानवी समुदायाचे प्रदर्शन ठरेल, अशी अपेक्षा आहे, ज्यामुळे अमेरिका आणि इस्रायल चिंतेत आहेत.
नवीन अध्याय आणि इराणची ताकद इराणचे नवनियुक्त अध्यक्ष मसूद पिजिशियान यांनी म्हटले आहे की, आयतुल्ला खामेनी यांची शहादत हा मार्गाचा शेवट नसून एका नवीन अध्यायाची सुरुवात आहे. इराणच्या मते, खामेनींनी ज्या प्रकारे देशाच्या लष्करी सामर्थ्याला आणि प्रतिरोध आघाडीला बळकट केले आहे, त्यामुळे इराण आता पूर्वीपेक्षा अधिक शक्तिशाली बनला आहे. सार्वजनिकरित्या होणारे हे अंत्यसंस्कार म्हणजे इराणच्या राष्ट्रीय एकात्मतेचे दर्शन घडवण्याची संधी असल्याचे लष्कराने म्हटले आहे.
कतारमधील गुप्त वाटाघाटी आणि पडद्यामागचे राजकारण अंत्यविधीच्या या तणावाच्या वातावरणातच, कतारची राजधानी दोहा येथे अमेरिका आणि इराण यांच्यात पडद्यामागे चर्चा झाल्याचे समोर आले आहे. या चर्चेत काय घडले, याबाबत गुप्तता पाळली जात असली तरी, काही महत्त्वाच्या गोष्टी बाहेर आल्या आहेत:
- गोठवलेला निधी: इराणचा अमेरिकेने गोठवलेला ६ अब्ज डॉलर्सचा निधी मुक्त करण्याबाबत या बैठकीत सविस्तर चर्चा झाली.
- थेट संपर्क चॅनेल: भविष्यातील संघर्ष टाळण्यासाठी अमेरिका आणि इराण यांच्यात एक ‘थेट संपर्क चॅनेल’ निर्माण करण्यावर सहमती झाली आहे. हे चॅनेल भारत आणि पाकिस्तानमधील डीजीएमओ (DGMO) स्तरावरील चर्चेप्रमाणे काम करेल, ज्यामुळे कोणत्याही संघर्षाच्या वेळी मध्यस्थांची गरज भासणार नाही.
- अणुकार्यक्रम आणि लेबनॉन: सूत्रांनुसार, इराणचा अणुकार्यक्रम आणि लेबनॉनमधील संघर्ष यावरही चर्चा झाली आहे, जरी इराणने अणुमुद्यावर चर्चा झाल्याचा इन्कार केला आहे.
अमेरिकेचे आक्रमक पवित्रा एकीकडे चर्चेच्या फेऱ्या सुरू असताना, अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष जे.डी. वॅन्स यांनी इराणला धमकीवजा इशारा दिला आहे. त्यांनी म्हटले आहे की, जर इराणने आपल्या शेजारी राष्ट्रांवर हल्ले केले किंवा दहशतवादाला खतपाणी घातले, तर अमेरिका शांत बसणार नाही आणि चोख प्रत्युत्तर देईल. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनीही दावा केला आहे की, इराणच्या नि:शस्त्रीकरणाबाबतच्या वाटाघाटी चांगल्या प्रकारे सुरू आहेत.
भविष्यातील धोका आणि जागतिक चिंता ४ ते ९ जुलै हा काळ जगासाठी परीक्षेचा काळ ठरणार आहे. जर या सहा दिवसांत तेहरानमध्ये कोणतीही अनुचित घटना घडली, तर सध्या सुरू असलेली शांतता चर्चा पूर्णपणे मोडीत निघू शकते. इराणच्या लष्कराने आधीच स्पष्ट केले आहे की, कोणतीही चूक झाली तर संपूर्ण प्रदेश एका अशा वादळात सापडेल ज्याचे वर्णन शब्दांत करणे कठीण आहे.
निष्कर्ष आयतुल्ला खामेनी यांचा अंत्यविधी हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून, ते इराणच्या शक्तीचे प्रदर्शन आणि अमेरिकेसाठी एक चेतावणी ठरणार आहे. ६ अब्ज डॉलर्सचा प्रश्न, अणुकार्यक्रमाचा पेच आणि नव्या नेतृत्वाचा उदय या गोष्टी इराणच्या भविष्याची दिशा ठरवतील. जगातील सर्व महासत्तांचे लक्ष आता तेहरानच्या रस्त्यांवर असून, पुढच्या काही दिवसांतील घडामोडी जागतिक शांततेसाठी निर्णायक ठरतील.
