सिंधू जल करार आणि भारत-पाकिस्तान संघर्ष: युद्धाची चिथावणी की जलसंकट?
भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध पुन्हा एकदा टोकाच्या वळणावर आले आहेत. यावेळी संघर्षाचे केंद्र केवळ सीमेवरील गोळीबार नसून पाणी हे आहे. पाकिस्तानचे संरक्षण मंत्री ख्वाजा आसिफ यांनी भारताला उघडपणे युद्धाची धमकी दिली आहे. भारताने सिंधू जल कराराबाबत (Indus Water Treaty) घेतलेल्या कठोर भूमिकेमुळे पाकिस्तानमध्ये मोठी अस्वस्थता निर्माण झाली आहे.
पाकिस्तानची युद्धाची धमकी पाकिस्तानचे संरक्षण मंत्री ख्वाजा आसिफ यांनी एका मुलाखतीदरम्यान असे म्हटले आहे की, जर पाकिस्तानची जलसुरक्षा धोक्यात आली, तर इस्लामाबाद लष्करी कारवाईचा सहारा घेऊ शकतो. त्यांनी ही धमकी अशा वेळी दिली आहे जेव्हा पाकिस्तान भीषण जलसंकटाचा सामना करत आहे. आसिफ यांच्या मते, पाणी हा पाकिस्तानच्या राष्ट्रीय सुरक्षेचा अविभाज्य भाग आहे. जर भारताने पाणीपुरवठा रोखण्यासाठी धोकादायक पावले उचलली, तर पाकिस्तान भारतावर युद्ध लादण्याबाबत गांभीर्याने विचार करेल. मात्र, भारताकडून या धमक्यांना गीदड भपकी (पोकळ धमकी) म्हणून पाहिले जात आहे,.
सिंधू जल करार आणि भारताची आक्रमक भूमिका गेल्या अनेक दशकांपासून सिंधू जल करार भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान अस्तित्वात आहे. या कराराचा सर्वाधिक फायदा पाकिस्तानला मिळत आला आहे,. या करारांतर्गत पाकिस्तानला सिंधू जल खोऱ्यातील सुमारे ८०% पाणी मिळते, ज्यामुळे तिथल्या ८०% शेतीची सिंचन व्यवस्था चालते.
मात्र, २२ एप्रिल रोजी जम्मू-काश्मीरमधील पहलगाम येथे झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारताची भूमिका बदलली आहे. या हल्ल्यात २६ जणांचा मृत्यू झाला होता,. या घटनेनंतर भारत सरकारने पाकिस्तानसोबतचा सिंधू जल करार रद्द/निलंबित करण्याचा निर्णय घेतला आहे,. भारताचे म्हणणे स्पष्ट आहे: जो देश सातत्याने दहशतवादाला खतपाणी घालतो, तो सद्भावना आणि मैत्रीवर आधारित कराराच्या फायद्यांची अपेक्षा करू शकत नाही,.
२०२८ पर्यंत पाणी रोखण्याचा दावा भारताचे जलशक्ती मंत्री सी.आर. पाटील यांनी एका व्हिडिओमध्ये दावा केला आहे की, जून २०२८ पर्यंत पाकिस्तानला जाणारे सिंधू नदीचे पाणी पूर्णपणे रोखले जाऊ शकते. भारत या नद्यांच्या पाण्याचा वापर स्वतःच्या विकासासाठी आणि प्रकल्पांसाठी करण्यास सज्ज आहे. भारताने धरणे बांधून पाणी अडवण्यास सुरुवात केली असून इतर विकास प्रकल्पांमध्ये त्याचा वापर वाढवला आहे, ज्यामुळे पाकिस्तानचे जलसंकट अधिकच गहिरे झाले आहे.
पाकिस्तानची सिंधू नदीवरील निर्भरता पाकिस्तानसाठी सिंधू नदी ही खऱ्या अर्थाने लाईफलाईन आहे. आकडेवारीनुसार:
- पाकिस्तानची सुमारे १.६ कोटी हेक्टर शेती या नदीवर अवलंबून आहे.
- देशातील एकूण पाणी वापरापैकी ९३% हिस्सा सिंधू नदीतूनच पूर्ण होतो.
- भारताने हे पाणी थांबवल्यास पाकिस्तानमध्ये हाहाकार माजेल आणि त्यांचे जनजीवन विस्कळीत होईल.
आंतरराष्ट्रीय मंचावर भारताची चपराक संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषदेत (UNHRC) भारताने पाकिस्तानला जोरदार फटकारले आहे. भारताच्या स्थायी मिशन सचिव अनुपमा सिंह यांनी स्पष्ट केले की, १९६० मध्ये झालेला हा करार आताच्या बदललेल्या जागतिक परिस्थितीत सुसंगत राहिलेला नाही. कोणताही तांत्रिक करार काळानुसार स्थिर राहू शकत नाही, विशेषतः जेव्हा एखादा देश दहशतवादाची निर्यात आपली सरकारी नीती म्हणून करतो. अनुपमा सिंह यांनी पाकिस्तानला फ्रँकेन्स्टाईन राज्य असे संबोधले, ज्याने स्वतःच दहशतवादी संघटनांना आश्रय दिला आणि आता त्याचे परिणाम भोगत आहे. पाकिस्तान स्वतःला दहशतवादाचा बळी म्हणवून घेतो, हा एक विरोधाभास आहे. भारताने सल्ला दिला आहे की, पाकिस्तानने भारतावर निराधार आरोप करण्यापेक्षा आपल्या अंतर्गत मानवाधिकार समस्या आणि दहशवादावर लक्ष केंद्रित करावे,.
डोनाल्ड ट्रम्प आणि भारताची परीक्षा या संपूर्ण वादात अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे. ट्रम्प हे पंतप्रधान मोदींचे मित्र मानले जातात, परंतु ते पाकिस्तानलाही दहशतवादाविरुद्ध लढणारा आपला जवळचा मित्र मानतात. जेव्हा भारताने पाकिस्तानला दहशतवादी देश घोषित करण्यासाठी जागतिक स्तरावर प्रयत्न केले, तेव्हा अनेकांनी दहशतवादाचा निषेध केला, पण पाकिस्तानविरुद्ध थेट कृती करण्यास टाळाटाळ केली. अशा वेळी ट्रम्प पाकिस्तानला रोखणार की त्यांना साथ देणार, ही भारतीय नेतृत्वासाठी मोठी परीक्षा असेल.
निष्कर्ष पाकिस्तान आपल्या जनतेचे लक्ष अपयशावरून वळवण्यासाठी युद्धाच्या धमक्या देत आहे. मात्र, भारताची लष्करी शक्ती आणि देशाच्या सुरक्षेप्रती असलेली बांधिलकी पाहता, पाकिस्तानच्या या धमक्यांचा भारतावर कोणताही परिणाम होणार नाही. भारताने स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत पाकिस्तान सीमापार दहशतवाद पूर्णपणे थांबवत नाही, तोपर्यंत पाणी आणि मैत्री या दोन्ही गोष्टींवर चर्चा होणे शक्य नाही,. सिंधू जल कराराची चुडी भारताने आता घट्ट आवळली आहे, ज्यामुळे पाकिस्तानची कोंडी झाली आहे.
