विश्वगुरूंचे कौतुक आणि रिकाम्या खुर्च्यांचा थाट: भारताचा आंतरराष्ट्रीय मेन्यू कार्डवरील प्रवास
आजकाल भारताच्या गल्लीबोळातील चर्चेत एकच शब्द घुमतोय विश्वगुरू. आपण जगाचे नेतृत्व करत आहोत, जग आपल्याशिवाय पानही हलवू शकत नाही, असे चित्र रंगवण्यात आपण इतके मग्न झालो आहोत की, प्रत्यक्षात जागतिक पटलावर काय सुरू आहे याकडे लक्ष द्यायला आपल्याला वेळच उरलेला नाही. बोलता हिंदुस्तान या चॅनेलने नुकत्याच एका व्हिडिओमध्ये टेलिग्राफ मधील सुशांत सिंह (येले विद्यापीठाचे प्राध्यापक) यांच्या लेखाचा हवाला देत भारताच्या सद्यस्थितीचे जे पोस्टमॉर्टम केले आहे, ते पाहिल्यावर मेलोडी टॉफी खाणाऱ्या आपल्या समर्थकांना थोडी कडवट चव नक्कीच येईल.
टेबलवर नाही, तर मेन्यूवर!
मुत्सद्देगिरीत (Diplomacy) एक जुनी म्हण आहे जर तुम्ही जेवणाच्या टेबलावर (Decision-making table) नसाल, तर समजून जा की तुम्ही मेन्यूवर (Menu) आहात. म्हणजे जग तुमचे भवितव्य ठरवत असताना तुम्ही तिथे उपस्थित नसाल, तर जगाचे बडे देश तुम्हालाच ओरबाडून खाण्याची तयारी करत आहेत, असे समजावे. दुर्दैवाने, सुशांत सिंह यांच्या मते, भारत सध्या याच स्थितीत पोहोचला आहे . जगातील महत्त्वाचे निर्णय घेतले जात आहेत, युद्धाच्या वाटाघाटी सुरू आहेत, ऊर्जेचे मोठे व्यवहार होत आहेत, पण यातील कोणत्याही महत्त्वाच्या हाय टेबलवर भारताची खुर्ची रिकामी दिसत आहे. ही अनुपस्थिती इतकी भयानक आहे की, कोणाला फरकही पडत नाहीये की भारत तिथे का नाहीये! कोणाला भारताची उणीव भासत नाही, कारण आपण आता इररेलेव्हेंट (अप्रासंगिक) झालो आहोत की काय, अशी भीती निर्माण झाली आहे.
शेजाऱ्यांचा जलवा आणि आपली शांतता
ज्या शेजारी देशाला आपण दिवसातून दहावेळा पाणी पाजत असतो आणि ज्याच्या नावाने राजकारण करत असतो, तो पाकिस्तान चक्क मध्यस्थीच्या भूमिकेत दिसतोय, हे ऐकून कोणाही खऱ्या ‘देशभक्ता’चे रक्त नक्कीच सळसळेल. इराण आणि इस्रायलमधील तणाव असो किंवा आखाती देशांमधील संघर्ष, पाकिस्तानसारखे देश शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी धडपडत असल्याचे भासवत आहेत. त्यांचे प्रतिनिधी इस्लामाबादमध्ये बैठका घेत आहेत, बड्या देशांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत. आणि आपण? आपण कदाचित मेलोडी इतकी चॉकलेटी का आहे? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यात आणि सेल्फी काढण्यात व्यग्र आहोत. जेव्हा जगाचा ३०% कच्चा तेल पुरवठा होणारा स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ बंद होतो आणि भारतावर त्याचे थेट परिणाम होतात, तेव्हाही आपण शांतता कराराच्या टेबलावर दिसत नाही, ही आपली मोठी उपलब्धीच म्हणायला हवी.
महागाईचे रॉकेट आणि डॉलरची भक्ती
२८ फेब्रुवारी २०२६ नंतरच्या परिस्थितीचा विचार करा (जसा व्हिडिओमध्ये उल्लेख आहे). इराणवरील हल्ल्यांनंतर कच्च्या तेलाचा पुरवठा विस्कळीत झाला आणि भारतात पेट्रोलचे भाव शंभरच्या पार गेले. आजवर न झालेली ही प्रगती पाहून सामान्य माणूस नक्कीच ‘गदगद’ झाला असेल. इराणकडून तेल घेणे बंद, रशियाकडून तेल घेणे बंद, कारण काय? तर अमेरिकेचा दबाव. अमेरिका म्हणते आमच्याकडून महाग तेल घ्या, आणि आपण हो जी, नक्कीच म्हणत ५०० अब्ज डॉलरचा व्यापार करायला तयार होतो. मार्को रुबिओ भारतात येतात, एक ट्विट करतात आणि आपण मुकाट्याने त्यांच्या अटी मान्य करतो. ही आपली जागतिक ताकद आहे की अमेरिकेसमोर नतमस्तक होण्याची कला, हे ज्याने त्याने ठरवावे.
प्रोटोकॉल आणि पीआरचा खेळ
आपल्याकडे क्वाड (QUAD), ब्रिक्स (BRICS) अशा अनेक संघटनांच्या बैठका होतात, पण या बैठकांचा जागतिक निर्णयांवर काय परिणाम होतो? की या केवळ फोटो काढण्यासाठी आणि इव्हेंट मॅनेजमेंटसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जागा आहेत?जेव्हा जगाचे महत्त्वाचे निर्णय घेण्याची वेळ येते, तेव्हा दिल्लीतील सरकार का मागे पडते? कदाचित प्रश्नांना डक (Duck) करणे सोपे असते, पण त्यांचा सामना करण्यासाठी जी डिप्लोमॅटिक ताकद लागते, ती सध्या कोठेतरी हरवली आहे. केवळ सोशल मीडियावर ट्रेंड सेट केल्याने किंवा टॉफ्या वाटल्याने देश महान होत नाही, तर जगाच्या निर्णयांमध्ये तुमचा शब्द किती महत्त्वाचा आहे, यावरून तुमची किंमत ठरते.
अमेरिका: सगा न ठगा!
सुशांत सिंह यांनी अमेरिकेबद्दल जे निरीक्षण नोंदवले आहे, ते डोळे उघडणारे आहे. असा कोणताही जवळचा नाही, ज्याला अमेरिकेने ठगले नाही. अमेरिका आधी इराणवर निर्बंध घालतो, मग भारताच्या मालावर ५०% टॅरिफ लावण्याची धमकी देतो आणि नंतर आपल्यालाच आपल्या फायद्याच्या (रशियाच्या) तेलापासून दूर करतो. आपण या जाळ्यात इतके अडकलो आहोत की, आपला स्वतःचा असा कोणताही ‘मजबूत पक्ष’ आपण जगासमोर मांडू शकत नाहीये. ही एका स्वतंत्र राष्ट्राची ओळख आहे की एका मोठ्या शक्तीच्या हातचे बाहुले होण्याची तयारी?
निष्कर्ष: वास्तवाचे भान की भ्रमाचा भोपळा?
एकंदरीत परिस्थिती पाहता, आपण जगात मोठे झालो आहोत या भ्रमात राहण्यापेक्षा, सुशांत सिंह यांनी मांडलेल्या कटू वास्तवाकडे पाहण्याची गरज आहे. जर आपण महत्त्वाच्या जागतिक बैठकांमधून गायब असू आणि आपली अनुपस्थिती कोणाला टोचतही नसेल, तर आपण विश्वगुरू होण्याऐवजी विश्व प्रेक्षक बनलो आहोत, हे मान्य करावे लागेल. आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचे हे जंगल अतिशय क्रूर आहे. येथे जर तुम्ही वाघासारखे डरकाळी फोडून आपला हिस्सा घेऊ शकला नाही, तर तुम्हाला कोल्ह्या-कुत्र्यांच्या ताटातले उष्टे खावे लागेल. आता वेळ आली आहे की, आपण मेलोडीच्या गोडव्यातून बाहेर पडून जगाच्या हाय टेबलवर आपली हक्काची खुर्ची मिळवण्यासाठी धडपड करावी, नाहीतर मेन्यूवर आपले नाव कायमचे कोरले जाईल आणि जग आपल्याला सावज म्हणून पाहत राहील. बोलता हिंदुस्तानने दिलेला हा इशारा किंवा टेलिग्राफमधील तो लेख, हे केवळ टीका नसून आरसा आहे. आता त्या आरशात पाहायचे की तो आरसाच फोडून टाकायचा, हा निर्णय आपल्या ‘महान’ नेतृत्वाचा आहे.
