इराणची नवी कूटनीती : डॉलर वर्चस्वाला आव्हान आणि बदलते जागतिक शक्तिसंतुलन

मध्यपूर्वेतील राजकारणाचा इतिहास पाहिला, तर युद्ध, निर्बंध, ऊर्जा नियंत्रण आणि महासत्तांमधील स्पर्धा हेच त्याचे स्थायी घटक राहिले आहेत. परंतु सध्याच्या घडीला इराणने स्वीकारलेली नवी कूटनीतिक दिशा पारंपरिक युद्धनीतीपासून वेगळी आहे. ही रणनीती रणांगणावर नव्हे, तर अर्थव्यवस्था, ऊर्जा व्यापार, चलन व्यवस्था आणि आंतरराष्ट्रीय आघाड्यांच्या माध्यमातून शक्तिसंतुलन बदलण्याचा प्रयत्न करत आहे.आज जग एका महत्त्वाच्या संक्रमणातून जात आहे अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील एकध्रुवीय व्यवस्थेतून बहुध्रुवीय व्यवस्थेकडे. इराणची चाल या व्यापक बदलाचा केंद्रबिंदू ठरत आहे.

थेट संघर्षाऐवजी मध्यस्थ कूटनीती

दीर्घकाळ अमेरिकन निर्बंध आणि राजनैतिक अलगावाचा सामना केल्यानंतर इराणने धोरणात्मक बदल केला आहे. अमेरिका सोबत थेट वाटाघाटी करण्याऐवजी इराण आता तिसऱ्या देशांच्या माध्यमातून आपली भूमिका मजबूत करत आहे. पाकिस्तान, ओमान आणि विशेषतः रशिया यांच्याशी वाढलेले संबंध ही या धोरणाची स्पष्ट उदाहरणे आहेत. ही मल्टी-लेयर डिप्लोमसी म्हणजे थेट संघर्ष टाळून प्रभाव वाढवण्याची पद्धत आहे. अमेरिकन दबावाला प्रत्यक्ष प्रत्युत्तर देण्याऐवजी इराण आंतरराष्ट्रीय समर्थनाचे जाळे निर्माण करत आहे. त्यामुळे निर्बंधांचा प्रभाव कमी होतो आणि जागतिक चर्चेत इराण एकाकी राहत नाही.

हॉर्मुज जलडमरूमध्य : ऊर्जा राजकारणाचा निर्णायक बिंदू

जागतिक तेल व्यापारातील सर्वात संवेदनशील मार्ग म्हणजे हॉर्मुज जलडमरूमध्य. जगातील जवळपास पाचव्या भागाचा तेलपुरवठा या अरुंद समुद्री मार्गातून होतो. त्यामुळे या मार्गावरील नियंत्रण म्हणजे जागतिक ऊर्जा सुरक्षेवर प्रभाव ठेवण्यासारखे आहे.

इराणने या मार्गावर आपली निर्णायक भूमिका कायम राहील, असे स्पष्ट संकेत दिले आहेत. त्याहून अधिक महत्त्वाची बाब म्हणजे जहाजांकडून आकारल्या जाणाऱ्या टोलसाठी डॉलरऐवजी पर्यायी चलन स्वीकारण्याची कल्पना. युआन, रियाल किंवा क्रिप्टोकरन्सी वापरण्याचा प्रस्ताव हा केवळ आर्थिक प्रयोग नाही; तो जागतिक वित्तीय व्यवस्थेतील मूलभूत बदलाचा संकेत आहे. जर ऊर्जा व्यवहार डॉलरशिवाय होऊ लागले, तर ‘पेट्रोडॉलर’ प्रणालीवर मोठा परिणाम होऊ शकतो. आणि याच ठिकाणी इराणची रणनीती आर्थिक युद्धाच्या स्वरूपात दिसू लागते.

आर्थिक संघर्ष : निर्बंधांविरोधातील प्रतिहल्ला

अमेरिकेने वर्षानुवर्षे आर्थिक निर्बंधांचा वापर परराष्ट्र धोरणाच्या शस्त्रासारखा केला आहे. इराणवर लादलेले निर्बंध त्याच्या अर्थव्यवस्थेला कमकुवत करण्यासाठी होते. मात्र आता इराण त्यालाच राजकीय मुद्दा बनवत आहे. गोठवलेल्या अब्जावधी डॉलरच्या संपत्तीची पुनर्बहाली करण्याची मागणी करून इराण अमेरिकन आर्थिक व्यवस्थेलाच प्रश्न विचारत आहे. ही केवळ आर्थिक मागणी नसून जागतिक आर्थिक न्यायाचा मुद्दा म्हणून मांडलेली रणनीती आहे. यासोबतच तेल व्यापारातून डॉलरचे वर्चस्व कमी करण्याचा प्रयत्न ‘डी-डॉलरायझेशन’च्या वाढत्या प्रवाहाशी जोडला गेला आहे. अनेक आशियाई, आफ्रिकन आणि लॅटिन अमेरिकन देशही पर्यायी चलन व्यवहाराचा विचार करत आहेत. इराण या प्रवाहाला राजकीय स्वरूप देत नेतृत्वाची भूमिका घेण्याचा प्रयत्न करत आहे.

अमेरिकेची लष्करी आणि आर्थिक मर्यादा

पेंटागॉनच्या अहवालांनुसार विविध संघर्षक्षेत्रांमध्ये अमेरिकेची वाढती लष्करी उपस्थिती संसाधनांवर मोठा ताण निर्माण करत आहे. दीर्घकालीन युद्धे, प्रादेशिक तणाव आणि जागतिक सुरक्षा जबाबदाऱ्या यामुळे अमेरिकेची रणनीतिक क्षमता मर्यादित होत असल्याचे विश्लेषकांचे मत आहे. एकाच वेळी अनेक आघाड्यांवर सक्रिय राहण्याची अमेरिकेची भूमिका आता आर्थिकदृष्ट्याही महागडी ठरत आहे. त्यामुळे थेट लष्करी कारवाईचा पर्याय अधिक गुंतागुंतीचा झाला आहे. खाडी देशही आता अमेरिकेवर पूर्ण अवलंबित्व ठेवण्याबाबत सावध झाले आहेत. निर्बंध आणि शस्त्रपुरवठा हे राजकीय दबावाचे साधन बनल्याची भावना निर्माण होत आहे. परिणामी, पर्यायी भागीदारी आणि बहुपक्षीय सुरक्षा व्यवस्था शोधण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे.

रशिया-चीन-इराण : नव्या जागतिक आघाडीचे संकेत

इराणचे मॉस्को दौरे आणि चीन सोबत वाढणारे आर्थिक संबंध ही केवळ द्विपक्षीय घटना नाही. ती नव्या जागतिक शक्तिसंतुलनाची सुरुवात मानली जात आहे. रशिया, चीन आणि इराण यांची समान भूमिका म्हणजे अमेरिकन नेतृत्वाखालील जागतिक व्यवस्थेला पर्याय उभा करणे. ऊर्जा व्यापार, डिजिटल पेमेंट प्रणाली, स्थानिक चलन व्यवहार आणि तंत्रज्ञान सहकार्य यांच्या माध्यमातून स्वतंत्र आर्थिक परिसंस्था उभारण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जर ही आघाडी प्रभावी ठरली, तर डॉलरकेंद्रित जागतिक अर्थव्यवस्थेला प्रथमच गंभीर आव्हान निर्माण होऊ शकते.

बहुध्रुवीय जगाची निर्मिती

शीतयुद्ध संपल्यानंतर जग अमेरिकेच्या एकध्रुवीय प्रभावाखाली आले होते. परंतु आज परिस्थिती बदलत आहे. चीनचा आर्थिक उदय, रशियाचे सामरिक पुनरागमन आणि इराणसारख्या प्रादेशिक शक्तींची आक्रमक कूटनीती यामुळे बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्था आकार घेत आहे. इराणची रणनीती लष्करी विजयावर आधारित नाही; ती प्रतिस्पर्ध्याला आर्थिक, राजनैतिक आणि ऊर्जा क्षेत्रात अडचणीत आणण्यावर आधारित आहे. युद्ध न करता प्रभाव निर्माण करणे ही आधुनिक भू-राजकारणाची नवी संकल्पना आहे.

अमेरिकेची कूटनीतिक कोंडी

अमेरिकेसमोर सध्या द्विधा परिस्थिती आहे. जर ती कठोर लष्करी कारवाई करते, तर ऊर्जा बाजार अस्थिर होण्याचा धोका आहे. तेलाच्या किंमती वाढल्यास जागतिक अर्थव्यवस्था हादरू शकते. पण कारवाई टाळल्यास इराणचा प्रभाव आणि आत्मविश्वास वाढतो. यामुळे वॉशिंग्टन एका कूटनीतिक कोंडीत अडकलेले दिसते शक्तिशाली असूनही पूर्ण नियंत्रण राखणे कठीण होत चालले आहे. हीच स्थिती जागतिक शक्तिसंतुलन बदलत असल्याचे संकेत देते.

ऊर्जा, चलन आणि तंत्रज्ञान : भविष्यातील युद्धभूमी

भविष्यातील संघर्ष पारंपरिक युद्धांमध्ये होईलच असे नाही. ऊर्जा मार्ग, डिजिटल चलन, आर्थिक निर्बंध आणि तंत्रज्ञान नियंत्रण ही नव्या संघर्षाची साधने बनत आहेत. इराणने हॉर्मुज जलडमरूमध्याचा वापर ऊर्जा दबावासाठी, पर्यायी चलनांचा वापर आर्थिक दबावासाठी आणि बहुपक्षीय आघाड्यांचा वापर राजनैतिक दबावासाठी करण्याची रणनीती स्वीकारली आहे. या तिन्ही घटकांचा एकत्रित परिणाम अमेरिकेसाठी दीर्घकालीन आव्हान निर्माण करत आहे.

निष्कर्ष –  संघर्ष नव्हे, व्यवस्थेचा पुनर्जन्म

इराणची नवी कूटनीती ही केवळ अमेरिका-विरोधी भूमिका नाही; ती जागतिक व्यवस्थेच्या पुनर्रचनेची प्रक्रिया आहे. ऊर्जा नियंत्रण, डॉलरविरोधी व्यवहार, पर्यायी आर्थिक नेटवर्क आणि बहुपक्षीय राजनय  या सर्वांचा संगम एका नव्या जागतिक युगाची सुरुवात दर्शवतो. आज परिस्थिती अशी आहे की अमेरिका सहज युद्ध करू शकत नाही आणि पूर्ण आर्थिक दबावही निर्माण करू शकत नाही. यामुळे जागतिक राजकारण नव्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे.

कदाचित भविष्यातील महासत्ता त्या देशांना मानले जाईल, जे रणांगण जिंकतील म्हणून नव्हे, तर आर्थिक प्रणाली, ऊर्जा मार्ग आणि चलन व्यवस्था नियंत्रित करतील म्हणून. आणि या नव्या जागतिक पटावर इराणने आपली चाल आधीच खेळायला सुरुवात केली आहे. जग बदलत आहे आणि हा बदल गोळ्यांच्या आवाजात नव्हे, तर चलनांच्या व्यवहारात, ऊर्जा मार्गांच्या नियंत्रणात आणि कूटनीतीच्या शांत पण प्रभावी हालचालींमध्ये घडत आहे.