३ पिढ्यांचे अपंगत्व, पोटात राख अन् विषारी पाणी! देशाच्या एनर्जी हबमधील धक्कादायक वास्तव

राख आणि फ्लोराईडच्या गर्तेत साचलेला सोनभद्र-सिंगरोली

सोनभद्र / सिंगरोली (खास प्रतिनिधी) –  उत्तर प्रदेश आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवर वसलेला सोनभद्र-सिंगरोलीचा परिसर हा भारताचे प्रमुख ऊर्जा केंद्र मानला जातो. देशातील लाखो घरांना उजळवणारी वीज या भागातून तयार होते, परंतु याच विजेच्या निर्मितीसाठी येथील स्थानिक जनता आपल्या आरोग्याची, आयुष्याची आणि पर्यावरणाची मोठी किंमत मोजत आहे. हवेत पसरणारी कोळशाची धूळ, नद्यांमध्ये सोडली जाणारी राख आणि पिण्याच्या पाण्यातील जड धातूंचे विष यामुळे या परिसरातील मानवी जीवन नरकप्राय झाले आहे.

२१,५०० मेगावॉट वीज आणि ३ लाख टन कोळशाचा रोजचा जळणारा मारा

सिंगरोली आणि सोनभद्र हा परिसर भारताच्या सर्वात मोठ्या कोळसा आणि वीज उत्पादक क्षेत्रांपैकी एक आहे. येथे नॉर्दर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड द्वारे संचलित जयंत, दूधीचुआ, निगाही, अमलोरी, खडिया, बीना आणि कृष्णशिला यांसारख्या अनेक मोठ्या कोळसा खाणी कार्यरत आहेत. याशिवाय, एनटीपीसी या सरकारी कंपनीसह रिलायन्स आणि हिंदाल्को यांसारख्या खाजगी कंपन्यांचे औष्णिक वीज प्रकल्प येथे उभे आहेत. या संपूर्ण क्षेत्रात दररोज सुमारे ३,२६,००० टन कोळसा जाळला जातो आणि तब्बल २१,५०० मेगावॉट विजेची निर्मिती केली जाते. देशात एकाच ठिकाणी इतक्या मोठ्या प्रमाणात कोळसा कुठेही जाळला जात नाही. परंतु, या प्रचंड औद्योगिकीकरणातून निघणारा बारीक पार्टिकुलेट मॅटर, सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन ऑक्साइड, ब्लॅक कार्बन आणि हवेत उडणारी धूळ संपूर्ण परिसराचा गळा आवळत आहे.

हवेतील विष आणि आरोग्यावर झालेला जीवघेणा परिणाम

या परिसरात वर्षातील बहुतांश दिवस हवा गुणवत्ता निर्देशांक अतिशय वाईट म्हणजे सीव्हियर श्रेणीत असतो. झाडांची पाने, घरांच्या भिंती आणि रस्ते यांच्यावर कोळशाच्या राखेचा आणि धुळीचा जाड थर साचलेला दिसतो. अनपरा शहराचा सरासरी निर्देशांक पूर्वी १५० च्या वर राहत असे, जो रस्ते धुणे आणि वाहने झाकून नेण्यासारख्या उपायांमुळे १२० च्या आसपास आला असला तरीही प्रदूषण पूर्णपणे नियंत्रणात आलेले नाही. हवेतील प्रदूषणामुळे येथील ५० ते ६० टक्के लोक खोकला, दमा आणि श्वासोच्छवासाच्या गंभीर आजारांनी त्रस्त आहेत. बारीक पीएम २.५ कण फुफ्फुसाच्या खोलवर जाऊन हृदयाचे विकार आणि हार्ट अटॅकचा धोका वाढवत आहेत. रस्त्यांवर उडणाऱ्या धुळीमुळे दुचाकीस्वार आणि पादचाऱ्यांना त्वचाविकार आणि संसर्ग होत आहेत. अनपरा येथील विंध्य क्षेत्रात राहणाऱ्या लीलावती यांच्यासारख्या अनेक महिलांना दम्याचा तीव्र त्रास होत असून, सततचा ताप, डोकेदुखी आणि श्वास फुलण्याच्या समस्येने त्या बेजार झाल्या आहेत.

पिण्याच्या पाण्यात विष: आर्सेनिक, पारा आणि फ्लोराईडचा विनाशकारी खेळ

सोनभद्र-सिंगरोली भागात केवळ हवाच प्रदूषित नाही, तर पिण्याचे पाणीही विषारी झाले आहे. सन २०२० मध्ये या भागात जमिनीवरील आणि भूगर्भातील पाण्याचे ४८ नमुने तपासण्यात आले. या संशोधनात धक्कादायक माहिती समोर आली:

  • आर्सेनिक: तपासलेल्या सर्वच्या सर्व नमुन्यांमध्ये आर्सेनिकचे प्रमाण जागतिक आरोग्य संघटनेच्या सुरक्षित मर्यादेपेक्षा जास्त आढळले.
  • मर्क्युरी / पारा: भूगर्भातील पाडलेल्या ८८ टक्के नमुन्यांमध्ये आणि भूपृष्ठावरील ९० टक्के नमुन्यांमध्ये पाऱ्याचे घातक प्रमाण आढळले.
  • याशिवाय कॅडमियम आणि लेड सारखे विषारी घटकही मोठ्या प्रमाणात आढळले.

फ्लोरोसिसचा ३ पिढ्यांवर घाला: पाण्यातील फ्लोराईडच्या अतिरिक्त प्रमाणामुळे येथील तीन-तीन पिढ्या अपंगत्वाच्या विळख्यात सापडल्या आहेत. मनवासा गावातील सदगुडैया टोला येथील पाणी तपासले असता, फ्लोराईडचे प्रमाण ५.०६ पीपीएम आढळले, तर त्याची कमाल सुरक्षित मर्यादा १.५ पीपीएम आहे. या विषारी पाण्यामुळे दातांचा फ्लोरोसिस आणि हाडांचा फ्लोरोसिस होकर लोकांची हाडे वाकडी होत आहेत, तीव्र वेदना होत आहेत आणि लोक अंथरुणाला खिळत आहेत. राजू नावाचे तरुण गेल्या ७ वर्षांपासून अंथरुणाला खिळले आहेत आणि त्यांचे वडीलही फ्लोरोसिसने ग्रस्त आहेत. कचनवा गावातील मुनिया आणि तिची आई फ्लोरोसिसच्या तीव्र त्रासामुळे मृत्युमुखी पडल्या.

रेणुका नदीचा विनाश, शेती आणि निषाद समाजाची परवड

रेणुका नदी ही या भागातील सुमारे २०,००० मेगावॉट वीज निर्मितीचा मुख्य पाण्याचा आधार आहे. परंतु, औष्णिक वीज प्रकल्पांमधून निघणारा रासायनिक कचरा आणि राख थेट या नदीत सोडली जात आहे. ओब्रा आणि अनपरा वीज प्रकल्पांच्या वॉटर रिसायकलिंग सिस्टीम खराब झाल्यामुळे नदीत मोठ्या प्रमाणात राख वाहून गेली आहे. बलिया नाल्यासारख्या प्रदूषित प्रवाहात लहान मुले आंघोळ करतात, ज्यामुळे संसर्ग पसरत आहे. सोनभद्रच्या मालवीय नगर या निषाद समाजाच्या गावात राहणाऱ्या लोकांचा पारंपरिक मासेमारीचा व्यवसाय उद्ध्वस्त झाला आहे. नदीतील मासे मरत असून त्यांची संख्या घटली आहे, ज्यामुळे लोकांची उपजीविका धोक्यात आली आहे. शेतीवरही राखेचा गंभीर परिणाम झाला आहे. वीज प्रकल्पांच्या राखेच्या पाईपलाईन फुटल्याने शेतात राख पसरून पिके नष्ट होत आहेत. सवा नावाचे स्थानिक महागडे धान्य आणि तांदूळ राखेने दूषित होत असून, ही राख साचलेले अन्न लोकांना खावे लागत आहे. नदीचे पाणी पिणाऱ्या बकऱ्यांच्या शरीरात आणि पोटात ३०० ग्रॅमपर्यंत राख साचल्याचे शवविच्छेदनात समोर आले आहे.

प्रशासकीय अपयश, बंद पडलेले प्रकल्प अन् अपूर्ण आश्वासने

प्रदूषणामुळे निर्माण झालेल्या या मानवी संकटाकडे प्रशासन आणि सरकार पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहे.

  1. वैद्यकीय निष्काळजीपणा: नॅशनल ग्रीन ट्रिब्युनलच्या कोर कमिटीतील डॉ. हिमांशु यांनी २८ ऑगस्ट २०१८ रोजी स्थानिक डॉक्टरांना प्रदूषणजन्य आजारांचे प्रशिक्षण देण्याची आणि एक टॉक्सिकोलॉजिकल लॅब उभारण्याची शिफारस केली होती, परंतु उत्तर प्रदेश किंवा केंद्र सरकारने आजपर्यंत यावर कोणतीही कारवाई केली नाही.
  2. शुद्धीकरण प्रकल्पांची दुरवस्था: ओब्रा येथे ११ कोटी रुपये खर्चून उभारलेला वॉटर ट्रीटमेंट प्लांट कुचकामी ठरला. कचनवा आणि रोहिनवा भागात बसवलेले फ्लोराईड रिमूव्हल प्लांट दीड वर्षांपासून बंद पडलेले आहेत.
  3. हर घर नल योजनेचे वास्तव: गावागावात पाईपलाईन परसरवण्यात  आल्या असल्या तरी नळाला पाणी येतच नाही आणि आले तरी ते अनियमित व अशुद्ध असते.
  4. अधिकारी व नेत्यांचे मौन: सोनभद्रचे जिल्हाधिकारी चर्चित गौड यांनी पत्रकारांच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास टाळाटाळ केली आणि कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया दिली नाही. २०१२ आणि २०२२ च्या निवडणूक प्रचारात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्वच्छ पाणी आणि विकासाची आश्वासने दिली होती, परंतु जमिनीवर काहीही बदललेले नाही. अपंग झालेल्या लोकांना महिन्याला मिळणारी अवघी १००० रुपयांची पेन्शन त्यांच्या उपजीविकेसाठी तोकडी पडत आहे.

सोनभद्र हा उत्तर प्रदेशातील सर्वाधिक आदिवासी आणि जंगल बहुल जिल्हा आहे, ज्याच्या नैसर्गिक संपत्तीवर आणि खनिजांवर संपूर्ण राज्याचा महसूल अवलंबून आहे. मात्र, येथील वाळू, गिट्टी आणि दगड यांच्या उत्खननातून नफा कमावणाऱ्या सरकारांना येथील आदिवासींच्या आणि गरिबांच्या जीवाची पर्वा नाही, असा आरोप केला जात आहे.

निष्कर्ष: विकासाची किंमत कोणी मोजावी?

सिंगरोली-सोनभद्रची ही कहाणी केवळ विजेच्या निर्मितीची नाही, तर औद्योगिकीकरणाच्या नावाखाली घडणाऱ्या मानवी विनाशाची आहे. एका बाजूला भारत प्रगतीची आणि विजेची उजळलेली चित्रे दाखवत असताना, दुसऱ्या बाजूला देशाचा एक मोठा भाग विषारी हवा आणि पाण्यामुळे अंथरुणाला खिळत आहे. खरी देशभक्ती केवळ घोषणा देण्यात नसून, देशातील प्रत्येक नागरिकाला स्वच्छ हवा, शुद्ध पाणी आणि प्रशासकीय उत्तरदायित्व मिळवून देण्यात आहे. सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारून या पीडित जनतेचा आवाज बनणे हीच आज काळाची गरज आहे.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!