तिरंगा की तांत्रिक कागद? पंतप्रधान मोदींच्या खिशातील ‘मार्कर’वरून रंगलेले राजकारण! आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मुत्सद्देगिरी ही केवळ बंद दारांमागील बैठकांपुरती मर्यादित नसते, तर ती जागतिक व्यासपीठावर नेत्यांची देहबोली, त्यांची तत्परता आणि प्रसारमाध्यमांसमोरील त्यांचा आत्मविश्वास यावरूनही जोखली जाते. अलीकडच्या काळात भारतीय परराष्ट्र धोरणाचा आणि आंतरराष्ट्रीय दौऱ्यांचा एक मोठा भाग देशांतर्गत प्रतिमा निर्मिती आणि इव्हेंट मॅनेजमेंट भोवती केंद्रित झाल्याचे पाहायला मिळते. मात्र, जेव्हा भारताचे प्रतिनिधित्व जागतिक मंचावर मुक्त आणि अनियंत्रित वातावरणात होते, तेव्हा तिथली आव्हाने आणि वास्तव देशांतर्गत दाव्यांपेक्षा पूर्णपणे भिन्न असल्याचे समोर येते. फिलीपिन्समध्ये पार पडलेल्या क्वाड शिखर परिषदेदरम्यानच्या काही प्रसंगांनी आणि घडामोडींनी जागतिक राजकारणातील दृश्यमानता आणि प्रत्यक्ष मुत्सद्देगिरीतील अंतर अधोरेखित केले आहे. मंचावरील अनपेक्षित प्रसंग आणि देहबोलीचे विश्लेषण जागतिक नेत्यांचे एकत्र येणे आणि फोटोसेशन ही आंतरराष्ट्रीय परिषदांमधील एक नेहमीची प्रक्रिया असते. मात्र, क्वाड नेत्यांच्या फोटोशूटदरम्यान घडलेला प्रसंग राजनैतिक विश्लेषकांच्या आणि आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांच्या विशेष चर्चेचा विषय ठरला. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि जपानचे पंतप्रधान यांच्यासह क्वाड देशांचे प्रमुख मंचावर उपस्थित असताना, ट्रम्प यांनी तिथे जमलेल्या आंतरराष्ट्रीय पत्रकारांच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास सुरुवात केली. ट्रम्प यांनी मोकळेपणाने माध्यम प्रतिनिधींना प्रश्न विचारण्याचे आवाहन केले. या अनपेक्षित पत्रकार परिषदेच्या वातावरणात पंतप्रधान मोदी यांच्या देहबोलीत स्पष्ट अस्वस्थता दिसून आली. देशांतर्गत वातावरणात नियंत्रित आणि पूर्वियोजित संवाद ऐकण्याची सवय असलेल्या नेत्यासाठी परदेशातील अनियंत्रित पत्रकारिता ही मोठी अडचण ठरू शकते, हे या प्रसंगातून अधोरेखित झाले. पंतप्रधान मोदी यांनी मंचावरून निघून जाण्याचा प्रयत्न करत इतर नेत्यांना शॅल वी मूव्ह? (Shall We Move?) असा प्रश्न विचारला. मात्र, ट्रम्प यांनी मंचावरून न हालता पत्रकारांचे प्रश्न घेणे सुरूच ठेवले. या घटनेचे विश्लेषक असे निरीक्षण नोंदवतात की, एका पायावरून दुसऱ्या पायावर भार बदलत उभे राहणे आणि चेहऱ्यावरील स्मितहास्याची अनुपस्थिती ही भयंकर मानसिक तणावाची व अस्वस्थतेची चिन्हे असतात. एरवी परदेशी मंचांवर हास्य आणि उत्स्फूर्त संवादाचा दावा केला जातो, तिथे या प्रसंगात मंचावरील वातावरण कमालीचे गंभीर आणि अवघडलेले दिसत होते. फ्लोर मार्कर प्रसंग आणि देशांतर्गत पीआर आख्यान अंतरराष्ट्रीय मंचावर प्रत्येक राष्ट्रध्यक्षाच्या उभे राहण्याची जागा निश्चित करण्यासाठी जमिनीवर फ्लोर मार्कर लावलेले असतात. क्वाड परिषदेदरम्यान पंतप्रधान मोदी यांनी स्वतःच्या जागेचा मार्कर कागद उचलून खिशात ठेवला. या साध्या तांत्रिक कृतीवरून देशांतर्गत प्रसारमाध्यमांनी आणि सोशल मीडियावरील समर्थकांनी एक नवीन आख्यान तयार करण्याचा प्रयत्न केला. देशांतर्गत दावा: पंतप्रधान मोदी यांनी जमिनीवर पडलेला भारताचा राष्ट्रीय ध्वज (तिरंगा) अत्यंत आदराने उचलून खिशात ठेवला आणि देशाच्या सन्मानाचे रक्षण केले. प्रत्यक्ष वास्तव: मंचावर उभे राहण्याच्या स्थानाचा तो केवळ एक तांत्रिक कागदी मार्कर होता. ट्रम्प यांनी ती कृती पाहून गमतीने सेव्ह इट ( हे सांभाळून ठेवा) अशी टिप्पणी केली. विषय / घटक देशांतर्गत मुख्यप्रवाह माध्यमांचा दावा प्रत्यक्ष मंचावरील वास्तव व राजनैतिक विश्लेषण मंचावरील कागदाची कृती राष्ट्रीय ध्वजाचा (तिरंगा) सन्मान करून खिशात ठेवला. स्थानाचा तांत्रिक ‘फ्लोर मार्कर’ उचलून खिशात ठेवला. ट्रम्प यांची टिप्पणी भारताच्या नेत्याचे आंतरराष्ट्रीय मंचावर कौतुक. “सेव्ह इट” अशी उपरोधिक व हलकीफुलकी टिप्पणी. पत्रकारांचे प्रश्न जागतिक नेत्यांचा एकमेकांवर प्रचंड विश्वास. ट्रम्प यांच्या प्रश्नोत्तरांमुळे मंचावर निर्माण झालेली अस्वस्थता. दौऱ्याचे फलित भारतीय संस्कृतीचे जागतिक स्तरावर अभूतपूर्व प्रदर्शन. ठोस राजनैतिक करारांऐवजी फोटो-ऑप्स आणि पीआरवर भर. यापूर्वीच्या ब्रिक्स (BRICS) परिषदेतही अशाच प्रकारची मार्कर उचलण्याची कृती पाहायला मिळाली होती. देशांतर्गत प्रसारमाध्यमांमध्ये प्रत्येक छोट्या घटनेचे अवास्तव महिमामंडन करण्याची ही पद्धत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मात्र हास्यास्पद ठरण्याचा धोका असतो. नाइजरसारख्या देशांच्या ध्वजाचे रंगही नारंगी, पांढरा आणि हिरवा असतात; परंतु मंचावरील तांत्रिक चिन्हांना राष्ट्रीय प्रतीकांशी जोडणे हा पीआर स्क्रिप्टचाच एक भाग असल्याचे विश्लेषकांचे मत आहे. मुक्त पत्रकारिता विरुद्ध नियंत्रित संवादाचे आव्हान भारतात गेल्या दशकभरात पंतप्रधान स्तरावर एकही थेट आणि खुली पत्रकार परिषद झालेली नाही. देशांतर्गत मुख्यप्रवाह माध्यमे बहुतांश वेळा सत्ताधारी राजकारणाच्या सोयीची भूमिका घेतात. परंतु, परदेशात परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असते. परदेशी दौऱ्यांवर वाशिंग्टन किंवा इतर जागतिक राजधान्यांमधील पत्रकार थेट, अनपेक्षित आणि टोकदार प्रश्न विचारण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. ट्रम्प यांनी मंचावर जय, विल यू आस्क क्वेश्चन? असे म्हणत जाणीवपूर्वक पत्रकारांना निमंत्रित केले. अशा वेळी मंचावर उपस्थित असणे आणि प्रश्नांना सामोरे न जाणे हे राजनैतिकदृष्ट्या अस्वस्थ करणारे ठरते. डोनाल्ड ट्रम्प यांनी पंतप्रधान मोदी यांचा उल्लेख टफ मॅन असा केला. देशांतर्गत समर्थकांनी याचा वापर कडक आणि शक्तिशाली नेता असा प्रचार करण्यासाठी केला. मात्र, ट्रम्प यांच्या बोलण्याच्या शैलीचा आणि भूतकाळातील त्यांच्या वक्तव्यांचा विचार करता, ही केवळ एक प्रासंगिक किंवा उपरोधिक टिप्पणी मानली जाते. कारण त्याच वेळी ट्रम्प यांनी जपानच्या महिला पंतप्रधानांचा उल्लेख शी इज इव्हन टफरअसा केला था. यावरून जागतिक राजकारणात राजकीय भाषेचा वापर कसा हलक्याफुलक्या किंवा चपळाईने केला जातो, हे स्पष्ट होते. परराष्ट्र धोरणाचे फलित विरुद्ध इव्हेंट मॅनेजमेंट कोणत्याही देशाच्या परराष्ट्र धोरणाचे मूल्यमापन त्या देशाने साध्य केलेल्या धोरणात्मक करारांवर, आर्थिक फायद्यांवर आणि प्रादेशिक सुरक्षेवर आधारित असते. परदेश दौऱ्यांवर होणाऱ्या खर्चाची आणि त्यातून मिळणाऱ्या फलिताची तुलना करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सांस्कृतिक सादरीकरण व पीआर: तुक-तुक मध्ये फिरणे, स्थानिक पारंपारिक पोशाख परिधान करणे, तासंतास उभे राहून स्थानिक नृत्य पाहणे हे सांस्कृतिक संवादाचे भाग असू शकतात; परंतु ते परराष्ट्र धोरणाचे मुख्य यश ठरू शकत नाहीत. आर्थिक व धोरणात्मक करार: कोट्यवधी रुपयांच्या परदेशी दौऱ्यांनंतर भारताला व्यापार, तंत्रज्ञान, किंवा सीमा सुरक्षेच्या बाबतीत काय ठोस मिळाले, हा कूटनैतिक विश्लेषणातील मुख्य प्रश्न असतो. माध्यमी कव्हरेजचे स्वरूप: देशांतर्गत टीव्ही स्टुडिओमध्ये अनु मलिक यांच्या संगीत रचनेसारखी इन्स्टंट गाणी गाऊन किंवा प्रत्येक कृतीवर कौतुकाचा वर्षाव करून वास्तव लपवता येत नाही. जागतिक स्तरावर भारताची खरी ताकद ही भारताच्या आर्थिक विकासात, लोकशाही मूल्यांमध्ये आणि कणखर राजनैतिक भूमिकेत आहे. केवळ मंचावरील देखावा किंवा पीआर-आधारित इव्हेंट्सच्या बळावर आंतरराष्ट्रीय प्रभाव पाडता येत नाही. निष्कर्ष: प्रतिमेच्या पलीकडची मुत्सद्देगिरी जागतिक मुत्सद्देगिरीतील ‘ग्लोबल स्टेज’ हा केवळ कॅमेऱ्यांसाठी नसतो, तर तो राष्ट्राच्या सार्वभौमत्वाचे आणि धोरणात्मक स्पष्टतेचे प्रतीक असतो. आंतरराष्ट्रीय मंचावर जेव्हा अचानक अनपेक्षित परिस्थिती निर्माण होते, तेव्हा स्क्रिप्टेड संवादांच्या मर्यादा स्पष्ट होतात. भारतासारख्या विशाल लोकशाही देशाच्याप्रतिनिधीने परदेशी मंचांवर केवळ पीआर-स्टंट्सवर अवलंबून न राहता, मुक्त पत्रकारिता आणि जागतिक प्रश्नांवर आत्मविश्वासाने उत्तरे देण्याची गरज आहे. माध्यमांनीही देशांतर्गत राजकारणासाठी आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे अवास्तव महिमामंडन करणे थांबवून, परराष्ट्र धोरणाच्या खऱ्या फलितांवर चर्चा करणे गरजेचे आहे. तेव्हाच भारताची आंतरराष्ट्रीय पत आणि प्रतिष्ठा अधिक मजबूत होऊ शकेल. Kanthak Suryatal Post Views: 14 Facebook WhatsApp Telegram Twitter LinkedIn Snapchat Threads Post navigation अशोकराव चव्हाणांसह चार आमदारांना उडविण्याचा कट होता?,खंडणीखोर मुंबईतून जेरबंद; ‘ते चार आमदार कोण?’ या प्रश्नाने नांदेडमध्ये खळबळ इसापूर उजवा कालवा व सिंचन व्यवस्थेत अनधिकृत हस्तक्षेप केल्यास कठोर कारवाई!