भगवद्गीता वाचनातून राजकारणात प्रवेश ते इन्नर व्हॉईसचा निर्णय: सोनिया गांधींच्या राजकीय प्रवासाची संपादकीय मीमांसा PM ची खुर्ची, मुलाची धमकी अन् एका रात्रीत बदललेला इतिहास: सोनिया गांधींच्या त्यागाचे अज्ञात सत्य! सत्तेचे वर्तुळ, त्यागाचा निर्णय आणि सोनिया गांधींचा राजकीय प्रवास भारतीय राजकारणाच्या इतिहासात अशा मोजक्याच व्यक्ती आहेत, ज्यांनी प्रत्यक्ष सत्तेच्या सर्वोच्च पदावर न बसताही संपूर्ण देशाच्या राजकारणाची दिशा दोन दशकांपेक्षा अधिक काळ नियंत्रित केली. सोनिया गांधी हे त्यातील सर्वात गूढ, चर्चेत राहिलेले आणि तितकेच प्रभावी व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. अलीकडेच प्रकाशित झालेले सोनिया गांधींचे आत्मचरित्र बिलॉन्गिंग: जर्नी ऑफ लव्ह आणि वरिष्ठ पत्रकार नीरजा चौधरी यांचे पुस्तक हाऊ प्राइम मिनिस्टर्स डिसाईड या दोन महत्त्वपूर्ण कृतींच्या आधारे सत्या हिंदी या डिजिटल मंचावर पत्रकार आशुतोष आणि नीरजा चौधरी यांच्यात झालेली विश्लेषणात्मक चर्चा भारतीय राजकारणातील अनेक छुपे पदर उलगडून दाखवते. सोनिया गांधी या केवळ नेहरू-गांधी कुटुंबाची सून नव्हत्या, तर काँग्रेस पक्ष आणि भारताच्या आधुनिक राजकीय पटलावर खोल प्रभाव टाकणाऱ्या नेत्या ठरल्या. अत्यंत वैयक्तिक दुःखातून बाहेर पडत, कौटुंबिक भीती आणि अंतर्गत राजकीय संघर्षांशी लढा देत त्यांनी भारताच्या सत्तेच्या केंद्रस्थानी स्वतःचे स्थान कसे निर्माण केले, याचा हा एक सखोल संपादकीय आढावा आहे. कौटुंबिक शोकांतिका आणि राजकारणातील अनिच्छा सोनिया गांधी यांचा राजकारणातील प्रवेश हा कोणत्याही वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षेपेक्षा कौटुंबिक शोकांतिका आणि कर्तव्याच्या भावनेतून झाला होता. ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी जेव्हा तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली, तेव्हाचा प्रसंग अत्यंत भावुक आणि अस्वस्थ करणारा होता. ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस मध्ये इंदिराजींचे पार्थिव ठेवलेले असताना दुपारी ३:३० च्या सुमारास राजीव गांधी तिथे पोहोचले. सोनिया गांधी यांनी राजीव गांधींना राजकारणात न उतरण्यासाठी विनवणी केली होती. पतीच्या प्राणांची भीती वाटणाऱ्या सोनिया गांधींनी राजीव गांधींना अक्षरशः झोडून काढत राजकारणापासून दूर राहण्याचा आग्रह धरला होता. त्यावर राजीव गांधींनी दिलेले उत्तर ऐतिहासिक होतेते मला कसेही मारणारच आहेत! पुढे १९९१ मध्ये राजीव गांधींचीही तामिळनाडूत नृशंस हत्या झाली. या घटनेनंतर सोनिया गांधी पूर्णपणे एकाकी पडल्या. पुढील ५-६ वर्षे त्या अत्यंत नैराश्य आणि दुःखाच्या गर्तेत होत्या. त्यांना इटलीला परत जाण्याचे किंवा जीवन संपवण्याचे विचारही शिवत होते, असा सखोल उल्लेख या संवादात येतो. २००४ चे नाट्यमय वळण: पंतप्रधानपद नाकारण्यामागील पडद्यामागचे सत्य २००४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील युपीएने (UPA) नाट्यमय विजय मिळवला. काँग्रेस संसदीय पक्षाच्या नेत्या म्हणून सोनिया गांधी यांची बिनविरोध निवड झाली होती. तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी सरकार स्थापनेचे आमंत्रण देणारे पत्रही तयार ठेवले होते. परंतु, अचानक सोमवारी सकाळी सोनिया गांधी यांनी पंतप्रधानपद स्वीकारण्यास नकार दिला. या निर्णयाने देश थक्क झाला. या ऐतिहासिक निर्णयामागे काय घडले होते, याचा खळबळजनक खुलासा वरिष्ठ पत्रकार नटवर सिंह यांच्या हवाल्याने नीरजा चौधरी यांनी केला आहे: १० जनपथवरील तो नाट्यमय प्रसंग: १० जनपथवर सोफ्यावर सोनिया गांधी, डॉ. मनमोहन सिंग, प्रियंका गांधी आणि सुमन दुबे बसले होते. सोनिया गांधी अत्यंत चिंतेत आणि अस्वस्थ दिसत होत्या. तितक्यात राहुल गांधी तिथे आले आणि अत्यंत तीव्र सुरात म्हणाले, मी तुम्हाला पंतप्रधान होऊ देणार नाही! माझ्या आजीची हत्या झाली, माझ्या वडिलांची हत्या झाली. तुम्ही पंतप्रधान झालात तर ६ महिन्यांत हे लोक तुम्हालाही मारून टाकतील!’ राहुल गांधींनी सोनिया गांधींना विचार करण्यासाठी २४ तासांचा अल्टीमेटम दिला आणि टोकाचे पाऊल उचलण्याची धमकी दिली. या कौटुंबिक दबावाव्यतिरिक्त, एका इटालियन वंशाच्या स्त्रीने भारताचे नेतृत्व करावे का, याविषयी सोनिया गांधी यांच्या मनात स्वतःच मोठे द्वंद्व सुरू होते. सुषमा स्वराज यांच्यासारख्या विरोधी नेत्यांनी शिरमुंडण करण्याची आणि भूमीवर झोपण्याची धमकी दिली होती, तर दुसरीकडे सोनिया गांधी पंतप्रधान होणार या बातमीने शेअर बाजारही मोठ्या प्रमाणावर घसरला होता. अखेर त्या रात्री राहुल गांधींच्या खोलीचे दार ठोठावून सोनिया गांधींनी सांगून टाकले की त्या पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत असणार नाहीत. दुसऱ्या दिवशी सकाळी आई आणि मुलाने एकत्र नाश्ता केला, तेव्हा वातावरण रिलॅक्स झाले होते. सेंट्रल हॉलमध्ये सोनिया गांधींनी जाहीर केले मी माझ्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकला आहे. त्यांनी डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या नावाचा प्रस्ताव ठेवला. या एका निर्णयाने सोनिया गांधींची प्रतिमा एका परदेशी स्त्रीवरून एका त्यागमूर्ती आणि कद्दावर नेत्यामध्ये बदलली. भगवद्गीता, कर्तव्याची जाणीव आणि राजकारणात पुनरागमन राजीव गांधींच्या हत्येनंतर कित्येक वर्षे राजकारणापासून दूर राहिलेल्या सोनिया गांधी यांनी १९९७-९८ मध्ये काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व स्वीकारण्याचे ठरवले. हा निर्णय त्यांनी कसा घेतला, याबद्दल एक महत्त्वपूर्ण बाब समोर येते. आपल्या अंतर्मनातील गोंधळ आणि भीती दूर करण्यासाठी सोनिया गांधी यांनी भगवद्गीतेचे अध्ययन केले होते. वाचस्पती नावाच्या विद्वानांकडून त्यांनी गीतेचे धडे घेतले. गीतेतील फळाची आशा न ठेवता कर्तव्य करत राहा या तत्त्वाने आणि अर्जुनाच्या प्रसंगाने प्रेरित होऊन त्यांनी राजकारणात पाऊल ठेवण्याचा निर्णय घेतला. विरोधी पक्षांनी त्यांच्या परदेशी मूळ असण्यावरून सातत्याने राजकीय हल्ला चढवला. मात्र, भारतातील सामान्य जनतेने विशेषतः ग्रामीण महिलांनी त्यांना सहज स्वीकारले. ग्रामीण भारतातील महिलांची ही भावना अत्यंत प्रभावी होती: स्त्रीचे खरे घर तिचे सासर असते, मायका नाही. त्या भारतात आल्या, राहिल्या आणि मुलांचे संगोपन इथेच केले. पडद्यामागची सत्ता: तीन पंतप्रधान आणि धोरणात्मक वारसा सोनिया गांधींनी देशाच्या राजकारणात दोन दशकांपेक्षा जास्त काळ पडद्यामागील मुख्य सत्ताकेंद्र (Power behind the throne) म्हणून काम केले. त्यांनी तीन महत्त्वाच्या पंतप्रधानांच्या कार्यकाळावर थेट किंवा अप्रत्यक्ष प्रभाव पाडला: राजीव गांधी: सुरुवातीच्या काळात सल्ले आणि कौटुंबिक पाठबळ. पी. व्ही. नरसिंह राव: बाबरी मशीद पाडल्यानंतर मुस्लिम समुदाय काँग्रेसपासून दुरावला होता. सोनिया गांधींनी अल्पसंख्याकांमध्ये पुन्हा विश्वासाचे वातावरण निर्माण केले. डॉ. मनमोहन सिंग: राष्ट्रीय सल्लागार परिषदेच्या (NAC) अध्यक्ष म्हणून सोनिया गांधींनी ‘हक्ककेंद्रित राजकारण’ (Rights-based Governance) राबवले. २०१० मध्ये प्रणव मुखर्जी यांनी डॉ. मनमोहन सिंग यांना हटवून नेतृत्व बदलाचा प्रस्ताव ठेवला होता, ज्याने सोनिया गांधींना धक्का बसला होता. एनएसी (NAC) अंतर्गत आणलेले ऐतिहासिक कायदे आणि सामाजिक प्रभाव: खालील तक्त्यामध्ये सोनिया गांधींच्या नेतृत्वाखाली एनएसीने आणलेले प्रमुख हक्ककेंद्रित कायदे आणि त्यांचा सामाजिक प्रभाव दर्शवला आहे: कायदा / धोरण मुख्य उद्देश व सामाजिक प्रभाव मनरेगा (Right to Work) ग्रामीण भागातील गरिबांना १०० दिवसांच्या रोजगाराची कायदेशीर हमी दिली. अन्न सुरक्षा कायदा (Right to Food) देशातील मोठ्या लोकसंख्येला स्वस्त धान्याचा अधिकार देऊन कुपोषणविरोधी लढा दिला. शिक्षण हक्क कायदा (Right to Education) ६ ते १४ वर्षांतील प्रत्येक मुलाला मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क दिला. वन हक्क कायदा (Forest Rights Act) आदिवासी आणि पारंपरिक वनवासींना त्यांच्या जमिनीचा अधिकार बहाल केला. या जनकल्याणकारी योजनांमुळेच २००९ च्या निवडणुकीत युपीएला पुन्हा स्पष्ट बहुमत मिळाले. मात्र, नीरजा चौधरी यांच्या मते, सोनिया गांधी यांना बदलणारा हिंदू मानस समजून घेण्यात अपयश आले, ज्यामुळे नंतरच्या काळात काँग्रेसची राजकीय घसरण झाली. वाजपेयींचे मार्गदर्शन ते मोदींसोबतची कटुता: राजकीय संबंधांचा आलेख सोनिया गांधी यांच्या विरोधी पक्षांतील नेत्यांशी असलेल्या संबंधांचा आलेख अत्यंत रंजक आहे. अटल बिहारी वाजपेयी यांच्याशी असलेले संबंध: तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी आणि सोनिया गांधी यांच्यात परस्पर आदराचे वातावरण होते. २००४ मध्ये जेव्हा सोनिया गांधी वाजपेयींचे आशीर्वाद घेण्यासाठी गेल्या, तेव्हा वाजपेयींनी त्यांना अतिशय आपुलकीने सल्ला दिला होता माझे आशीर्वाद तुमच्यासोबत आहेत, पण पंतप्रधानपदाची ही खुर्ची स्वीकारू नका. नरेंद्र मोदी यांच्यासोबतची राजकीय दरी: आजच्या राजकीय पटलावर सत्ताधारी आणि विरोधकांमध्ये कमालीची कटुता दिसते. सोनिया गांधी यांनी पुस्तकात नमूद केले आहे की, ल्युटियन्स दिल्लीच्या एलिट वर्गात नरेंद्र मोदी यांना सुरुवातीला कसे वाटत असावे, हे त्या स्वतःच्या अनुभवातून समजू शकतात. परंतु, मोदी आणि सोनिया गांधी एकाच खोलीत असताना केवळ ‘नमस्ते’ होते आणि नजरानजरही टाळली जात नाही. सत्ताधारी पक्षाच्या मते, गांधी कुटुंबाने नरेंद्र मोदींना पंतप्रधान म्हणून कधी स्वीकारलेच नाही, तर भाजपचा उद्देश केवळ ‘काँग्रेसमुक्त भारत’ नाही तर ‘गांधी परिवारमुक्त काँग्रेस’ हा राहिला आहे. निष्कर्ष: त्यागाचे राजकारण, कौटुंबिक वीण आणि सोनिया गांधींचे स्थान सोनिया गांधी यांचा संपूर्ण राजकीय प्रवास हा अनपेक्षित वळणांनी, कौटुंबिक त्यागाने आणि चतुर राजकीय चातुर्याने भरलेला आहे. राजीव गांधी, इंदिरा गांधी यांच्या हत्येचे सावट असूनही त्यांनी काँग्रेस पक्षाला सलग १० वर्षे सत्तेत ठेवले. प्रियंका, राहुल आणि सोनिया गांधी यांच्यातील कौटुंबिक वीण अत्यंत घट्ट आहे. राजकीय मतभेद असले तरी कौटुंबिक निर्णयात त्यांनी नेहमी एकजूट दाखवली. पंतप्रधानपद नाकारून डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या हाती सूत्रे सोपवणे हा भारतीय राजकीय इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरला. सोनिया गांधी यांच्या राजकीय निर्णयांवर टीका-टिपणी नक्कीच होऊ शकते, परंतु भारतीय लोकशाहीच्या पटलावर त्यांनी उमटवलेला ठसा पुसता येणारा नाही. Kanthak Suryatal Post Views: 141 Facebook WhatsApp Telegram Twitter LinkedIn Snapchat Threads Post navigation बाबासाहेब आंबेडकर आणि गांधीजींच्या विचारांचा दाखला देत आंतरराष्ट्रीय मंचावर भारतीय लोकशाहीवर मोठी चर्चा! खासदारांना अचानक फोन आणि दिल्लीत नाकेबंदी! मोदी-शाहांच्या परिसीमन विधेयकामागे काय आहे ३६० चा मोठा खेळ?