हॉर्मुझ सामुद्रधुनीत तेल टँकर्सवर स्फोट! महासत्तेचा थेट इशारा आणि मध्य पूर्वेतील युद्धाची नवी छटा कूटनीतीचा अस्त आणि वॉशिंग्टनचा धक्कादायक पवित्रा अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणबाबत घेतलेल्या ताज्या निर्णयामुळे मध्य पूर्वेतील भू-राजकीय वातावरणात तीव्र उलथापालथ झाली आहे. वॉशिंग्टनला आता तेहरानसोबत कोणत्याही कराराची गरज उरलेली नाही, अशी स्पष्ट आणि आक्रमक घोषणा ट्रम्प यांनी केली आहे. या धोरणात्मक बदलांतर्गत अध्यक्ष ट्रम्प यांनी अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती जे.डी. व्हॅन्स यांना इराणविषयक कूटनैतिक बाबींमधून आपले लक्ष पूर्णपणे काढून घेण्याचे निर्देश दिले आहेत. त्याऐवजी व्हॅन्स यांनी अमेरिकेतील डेमोक्रॅटशासित शहरांमधील गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचाराच्या मुद्द्यांवर आपले लक्ष केंद्रित करावे, असे ट्रम्प यांनी फर्मावले आहे. हा महत्त्वपूर्ण निर्णय अशा वेळी आला आहे, जेव्हा काही दिवसांपूर्वीच उपराष्ट्रपती व्हॅन्स यांनी मध्यावधी निवडणुकांमधील रिपब्लिकन पक्षाच्या पराभवाचे खापर इराणसोबतच्या अत्यंत महागड्या युद्धाच्या आर्थिक खर्चावर फोडले होते. या युद्धाने अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि राजकीय समीकरणांवर मोठा ताण आणला असल्याचे व्हॅन्स यांनी उघडपणे म्हटले होते. मात्र, वॉशिंग्टनने मुत्सद्देगिरी आणि शांतता प्रक्रियेतून माघार घेण्याचे संकेत दिले असले, तरी तेहरानने स्वतःच्या कठोर अटी समोर ठेवल्या आहेत. त्यामुळे हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आणि संपूर्ण मध्य पूर्व प्रदेश पुन्हा एकदा गंभीर अनिश्चिततेच्या छायेत सापडला आहे. अमेरिकेचे अंतर्गत राजकारण आणि शांतता कराराचा गोंधळ उपराष्ट्रपती जे.डी. व्हॅन्स यांच्यासाठी हा नवा निर्देश अत्यंत संवेदनशील क्षणी आला आहे. आठ महिने चाललेल्या या प्रदीर्घ संघर्षात व्हॅन्स यांनी इराणी अधिकाऱ्यांशी थेट वाटाघाटी करून जून महिन्यात एका सामंजस्य करारावर स्वाक्षरी घडवून आणली होती. या करारामुळे युद्धात काही काळासाठी तात्पुरती शांतता प्रस्थापित झाली होती. परंतु, दुर्दैवाने ती व्यवस्था काही आठवड्यांतच पूर्णपणे ढासळली.या पार्श्वभूमीवर, द वॉल स्ट्रीट जर्नलने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, व्हॅन्स हे इराणच्या एका वरिष्ठ सुरक्षा अधिकाऱ्यासोबत समोरासमोर शांतता चर्चा करण्याची तयारी करत होते. इतकेच नव्हे तर इराणी सरकारी माध्यमांनी दिलेल्या माहितीनुसार, व्हॅन्स यांच्याकडून पुन्हा एकदा कूटनैतिक संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी एक पत्र देखील प्राप्त झाले होते. परंतु अध्यक्ष ट्रम्प यांनी या सर्व घडामोडींना छेद देत, आपण अशा कोणत्याही प्रयत्नांना किंवा संवादाला मंजुरी दिली नव्हती, असे स्पष्ट केले. मध्यावधी निवडणुकांतील राजकीय फटक्यानंतर व्हॅन्स यांनी “युद्ध संपवण्याचा माझा आधीचा सल्ला योग्य होता” असे विधान केले असले, तरी ट्रम्प यांनी मात्र शांततेचे सर्व मार्ग बाजूला सारत अधिक आक्रमक पवित्रा घेतला आहे. सोशल मीडियावरील एका पोस्टमध्ये ट्रम्प यांनी जाहीर केले की, वॉशिंग्टनला तेहरानशी कोणताही करार करण्याची आवश्यकता उरलेली नाही. कारण अमेरिकेने आधीच इराणचा निधी गोठवला आहे आणि इराणच्या बंदरांवर अमेरिकन नाविक नाकेबंदी लादून हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर नियंत्रण मिळवले आहे. लष्करी दृष्टिकोनातून हे युद्ध आता प्रभावीपणे संपलेले आहे, त्यामुळे पुढील लष्करी संघर्ष किंवा नव्याने शांतता चर्चा करण्याची कोणतीही गरज उरलेली नाही, असा दावा ट्रम्प यांनी केला आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांची आक्रमक भूमिका आणि सत्तापालटाचा इशारा अध्यक्ष ट्रम्प यांचे स्थान केवळ युद्ध संपल्याची घोषणा करण्यापुरते मर्यादित नाही, तर त्यांनी अत्यंत कठोर आणि थेट इशारा दिला आहे. एका मुलाखतीत ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, जर त्यांच्या कार्यकाळाच्या अखेरीस इराणमधील सध्याची राजवट सत्तेत कायम राहिली, तर ते स्वतःचा ‘पराभव’ मानतील. इराणविरुद्ध पुन्हा लष्करी ताकदीचा वापर करणार का, असा प्रश्न विचारला असता ट्रम्प यांनी न अडखळता सांगितले की, ते लष्करी बळाचा वापर करण्यास किंचितही संकोच करणार नाहीत आणि प्रसंगी आताच्या आतादेखील ही कारवाई केली जाऊ शकते. अमेरिकेच्या या आक्रमक भूमिकेच्या पार्श्वभूमीवर प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर तणाव सातत्याने वाढत आहे. इराणी सरकारी माध्यमांनी दिलेल्या वृत्तानुसार, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या पूर्वेस असलेल्या दक्षिण हॉर्मोझगान प्रांतातील सिर काउंटी येथे एका शत्रूने हवाई किंवा लष्करी हल्ला केला आहे. या हल्ल्याचा मुख्य शोध, उद्दिष्ट किंवा झालेली जीवित व वित्तहानी याबद्दल तातडीने माहिती उपलब्ध झालेली नाही. परंतु, या घटनेमुळे सीमावर्ती भागात लष्करी हालचाली किती गंभीर व संवेदनशील बनल्या आहेत, हेच अधोरेखित होते. इराणची ७-मुद्द्यांची अट आणि कूटनैतिक तटबंदी दुसऱ्या बाजूला, तेहरानने स्पष्ट केले आहे की कूटनीती आणि शांतता चर्चेच्या प्रक्रियेतील पुढचे पाऊल पूर्णपणे वॉशिंग्टनवर अवलंबून आहे. इराणच्या संसदेचे अध्यक्ष आणि मुख्य वाटाघाटीकार मोहम्मद बाकर गालिबाफ यांनी जाहीर केले की, इराणने कतारच्या मध्यस्थीद्वारे अमेरिकेला आपले औपचारिक उत्तर पाठवले आहे. या उत्तरात चर्चेसाठी इराणने ७ प्रमुख अटी नमूद केल्या आहेत. इराणने ठेवलेल्या ७ प्रमुख अटी खालीलप्रमाणे आहेत: १. अमेरिकेने इराणच्या बंदरांवर लादलेली नाविक नाकेबंदी तात्काळ उठवावी. २. इराणवर लादलेले सर्व आर्थिक व राजकीय निर्बंध पूर्णपणे मागे घ्यावेत. ३. अमेरिकेकडे गोठवण्यात आलेला इराणचा सर्व निधी त्वरित मुक्त करावा. ४. सर्व आघाड्यांवरील लष्करी कारवाया व संघर्ष तात्काळ थांबवावा. ५. अमेरिकेने औपचारिकपणे युद्धाच्या समाप्तीची घोषणा करावी. ६. हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीचे नियंत्रण आणि सुरक्षा आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार सागरी किनाऱ्यावरील देशांकडे सोपवण्यात यावी. ७. सागरी मार्गावरील सार्वभौमत्व आणि वाहतुकीचे नियम पूर्वीच्या चौकटीत पूर्ववत केले जावेत. गालिबाफ यांनी निक्षून सांगितले की, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील परिस्थिती यापूर्वी जशी होती तशी कधीही राहणार नाही. आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार या सामुद्रधुनीला लागून असलेले देशच तिच्या सुरक्षेसाठी आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहेत, त्यामुळे अमेरिका या क्षेत्रावर आपला एकतर्फी अधिकार सांगू शकत नाही. जागतिक मध्यस्थता आणि हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतील सागरी संकट कूटनैतिक पातळीवर एकीकडे अमेरिकेने थेट चर्चेला नकार दिला असला, तरी पडद्यामागून व्यापक आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थता सुरू असल्याचे इराणने उघड केले आहे. मोहम्मद बाकर गालिबाफ यांनी दावा केला आहे की, अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी मॉस्को दौऱ्यावर असताना रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांची भेट घेतली होती आणि इराणसोबत चर्चा घडवून आणण्यासाठी पुतिन यांनी मध्यस्थी करावी, अशी विनंती केली होती. या शांतता प्रक्रियेत रशिया, चीन आणि मध्य पूर्व प्रदेशातील इतर महत्त्वपूर्ण देश सक्रियपणे सहभागी असून दोन्ही देशांना चर्चेच्या टेबलावर आणण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत. तथापि, व्हाईट हाऊसने रशियाकडे अशा प्रकारची विनंती केल्याच्या दाव्याला अद्याप थेट दुजोरा दिलेला नाही. या सर्व राजकीय व कूटनैतिक घडामोडी एका अत्यंत धोकादायक व अस्थिर वातावरणात घडत आहेत. सागरी सुरक्षेच्या मुद्द्यावर हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत भीषण संघर्ष सुरू आहे. इराणी लष्कराने दिलेल्या माहितीनुसार, इराणच्या निर्बंध असलेल्या प्रतिबंधित सागरी क्षेत्रात प्रवेश केल्याने आणि इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने ४ तेल टँकर्सवर स्फोट घडवून आणण्यात आले. याव्यतिरिक्त, रिव्होल्युशनरी गार्ड्स नेव्हीने स्पष्ट केले की, अनधिकृत सागरी मार्गाचा वापर केल्यामुळे दोन मोठ्या सुपर टँकर्सवर स्फोट घडवून त्यांना पूर्णपणे निकामी करण्यात आले. निष्कर्ष: अनिश्चिततेच्या उंबरठ्यावर मध्य पूर्व एकंदरीत, वॉशिंग्टनने कराराची गरज नाकारून आक्रमक लष्करी पवित्रा घेतला आहे, तर तेहरानने स्वतःच्या ७ अटींवर ठाम राहत कूटनैतिक दबाव वाढवला आहे. अमेरिकेतील अंतर्गत राजकीय मतभेद विशेषतः अध्यक्ष ट्रम्प यांची कठोर भूमिका आणि उपराष्ट्रपती व्हॅन्स यांचा युद्धाच्या आर्थिक खर्चाबाबतचा दृष्टिकोन यामुळे अमेरिकेच्या धोरणात मोठा विरोधाभास दिसून येत आहे. हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील व्यापारी जहाजांवरील हल्ले, तेल टँकर्सचे नुकसान आणि सीमेवरील लष्करी चकमकी यामुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठा आणि सागरी सुरक्षेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे. रशिया, चीन आणि प्रादेशिक देशांच्या मध्यस्थीला यश मिळून शांतता प्रस्थापित होणार, की वॉशिंग्टन-तेहरानमधील हा ताण एका भीषण महायुद्धात रूपांतरित होणार, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे. Kanthak Suryatal Post Views: 206 Facebook WhatsApp Telegram Twitter LinkedIn Snapchat Threads Post navigation मोठी बातमी! इस्रायलमध्ये शक्तिशाली भूकंपाचे धक्के; रॅमन विमानतळावर घबराट, उड्डाणे रोखली! मोठी बातमी! इराणने बहरीनमधील अमेरिकन रडार यंत्रणा केली उद्ध्वस्त; ट्रम्प यांच्या धमक्यांनंतर पश्चिम आशियात युद्धाचा भडका!
