बेरहम आणि तत्त्वहीन राजकारण: सोनिया गांधींचे आत्मचरित्र केवळ आठवणी नाहीत, तर भारतीय लोकशाहीचा इशारा आहे!

२००४ मध्ये सोनिया गांधींनी पंतप्रधानपद का नाकारले? प्रियंकांचे अश्रू आणि राहुलच्या भीतीमागील खरे सत्य!

माझ्या मुलांच्या जिवाला धोका… सोनिया गांधींच्या पुस्तकातील ते स्फोटक प्रकरण ज्याने दिल्लीचे राजकारण हादरवले!

प्रेमाचा प्रवास आणि दहशतीचा राजकीय वास्तववाद

काँग्रेस पक्षाच्या माजी अध्यक्षा सोनिया गांधी यांचे नवे आत्मचरित्र नुकतेच प्रसिद्ध झाले असून, राजकीय वर्तुळात आणि सामान्य वाचकांमध्ये या ग्रंथाविषयी प्रचंड उत्सुकता पाहायला मिळत आहे. पुस्तकांच्या दुकानांमधील गर्दी, सोशल मीडियावरील रील्स आणि राजकीय विश्लेषकांची चर्चा यावरून या पुस्तकाचे राजकीय व सामाजिक महत्त्व स्पष्ट होते. सोनिया गांधी यांनी आपल्या या ग्रंथाला राजीव गांधी यांच्यासोबतच्या प्रेमाचा प्रवास (A Journey of Love) असे स्वरूप दिले असले, तरी या पुस्तकाच्या पानापानांतून केवळ वैयक्तिक प्रेमाची कहाणी समोर येत नाही; तर त्यासोबतच समकालीन भारतातील राजकीय दहशतीचे, सूडबुद्धीचे आणि लोकशाहीच्या संकोचाचे एक भीषण वास्तव उघडे पडते. ज्येष्ठ पत्रकार संजय के. झा यांनी द वायरच्या निवेदिका आरफा खानम शेरवानी यांच्याशी केलेल्या विस्तृत संवादात आणि द इंडियन एक्सप्रेस, द गार्डियन व द हिंदू या आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय वृत्तपत्रांत प्रसिद्ध झालेल्या उताऱ्यांमध्ये या पुस्तकातील अनेक स्फोटक पैलू अधोरेखित करण्यात आले आहेत. हे पुस्तक वाचताना वाचक मुख्यतः दोन ऐतिहासिक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतात: पहिले म्हणजे, २००४ मध्ये पूर्ण बहुमत आणि मित्रपक्षांचा पाठिंबा असतानाही सोनिया गांधी यांनी पंतप्रधानपद स्वीकारण्यास अचानक नकार का दिला? आणि दुसरे म्हणजे, इंदिरा गांधी व राजीव गांधी यांच्या काळातील कौटुंबिक व राजकीय संघर्षाचे अंतर्गत वास्तव काय होते? परंतु, या वैयक्तिक व ऐतिहासिक पैलूंपेक्षाही आजच्या काळासाठी सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, सोनिया गांधी यांनी आपल्या आत्मचरित्रात व्यक्त केलेली आपल्या मुलांच्या राहुल गांधी आणि प्रियंका गांधी यांच्या सुरक्षिततेविषयीची आणि देशातील वाढत्या दहशतीच्या साम्राज्याविषयीची  खोल चिंता.

२००४ मधील पंतप्रधानपद नाकारण्याचे नाट्य: कौटुंबिक वेदना आणि सुरक्षिततेची भीती

भारतीय राजकारणातील २००४ चा काळ हा एका मोठ्या राजकीय सत्तांतराचा साक्षीदार होता. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील एनडीए सरकारचा पराभव करून संयुक्त पुरोगामी आघाडीने (यूपीए) सत्ता हस्तगत केली होती. यूपीएच्या सर्व घटक पक्षांच्या नेत्यांनी आणि काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्यांनी सोनिया गांधी यांनीच देशाचे पंतप्रधानपद स्वीकरावे यासाठी प्रचंड दबाव आणला होता. द इंडियन एक्सप्रेसमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकाच्या उताऱ्यानुसार, घटक पक्षांच्या नेत्यांच्या आग्रहानंतर सोनिया गांधी यांनी दाराजवळ उभे राहून अत्यंत मंद आवाजात ठीक है असे म्हणत होकार दर्शवला होता. परंतु, त्याच क्षणी दारापाशी उभी असलेली त्यांची कन्या प्रियंका गांधी अत्यंत भावुक झाल्या आणि अश्रू ढाळत आपल्या भावाकडे राहुल गांधी यांच्याकडे गेल्या. राहुल गांधी यांनी या निर्णयाला तीव्र आणि कठोर विरोध दर्शवला. या विरोधामागे कोणतीही राजकीय महत्त्वाकांक्षा किंवा मतभेद नव्हते, तर कौटुंबिक शोकांतिकेचा आणि भीतीचा इतिहास होता. ज्या कुटुंबाने आपल्या दोन दोन पूर्वजांना आजी इंदिरा गांधी आणि वडील राजीव गांधी यांना राजकीय हिंसाचारात आणि दहशतवादी हल्ल्यांत गमावले होते, त्या कुटुंबासाठी सत्ता किंवा सर्वोच्च पद हे सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत धोकादायक वाटणे स्वाभाविक होते. राहुल गांधी यांच्या या तीव्र विरोधामुळे अखेर सोनिया गांधी यांनी पंतप्रधानपद नाकारण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला आणि मनमोहन सिंग यांच्याकडे देशाची धुरा सोपवली. हे आत्मचरित्र स्पष्टपणे दाखवून देते की, सोनिया गांधी यांच्यासाठी पंतप्रधानपद नाकारणे हा केवळ एक राजकीय त्याग किंवा रणनीती नव्हती, तर तो एका आईचा आपल्या मुलांच्या जिवाच्या रक्षणासाठी घेतलेला भावुक आणि अत्यंत संरक्षणात्मक निर्णय होता.

बेरहम आणि तत्त्वहीन: मोदी-शाह सरकारच्या काळातील दहशतीचे साम्राज्य

सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकात सध्याच्या सत्ताधारी नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारचे वर्णन करताना अत्यंत स्पष्ट आणि निर्भीड शब्दांचा वापर केला आहे. त्यांनी या सरकारला बेरहम आणि तत्त्वहीन असे संबोधले आहे. हे शब्द केवळ एका विरोधी पक्षाच्या नेत्याचे राजकीय विधान नसून ते एका आईची व्याकुळता आणि देशातील सद्यस्थितीचे वास्तव दर्शवतात. आज देशात केवळ सोनिया गांधीच आपल्या मुलांच्या सुरक्षेबाबत चिंतीत नाहीत, तर संपूर्ण देशातच एक भीतीचे आणि दडपशाहीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. पत्रकारांवर होणारे हल्ले, विचारवंतांना व कार्यकर्त्यांना विनासुनावणी तुरुंगात डांबणे (उदा. उमर खालिद, संजीव भट, दिवंगत फादर स्टेन स्वामी), आणि विरोधकांवर केंद्रीय तपास यंत्रणांचा (ईडी, सीबीआय, आयकर विभाग) वापर करून सूड उगवणे, यामुळे संपूर्ण समाजात भीतीची लाट पसरली आहे. संजय के. झा यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, हे केवळ सोनिया गांधींचे वैयक्तिक विधान नाही, तर आज देशातील सामान्य जनता, वृत्तपत्रे आणि सत्य बोलणारे नागरिक दहशतीच्या छायेत जगत आहेत. देशाच्या गृहमंत्र्यांचे मुख्य कर्तव्य हे देशात शांतता, सौहार्द आणि सुरक्षेचे वातावरण निर्माण करणे हे असते. परंतु, जेव्हा सत्ताधारी नेत्यांच्या भाषेमध्ये “लेने के देने पड़ जाएंगे” किंवा ५६ इंचाच्या छातीचा धाक दाखवणारी भाषा वापरली जाते, तेव्हा ते वातावरण अधिक नकारात्मक बनते. सोनिया गांधींच्या मते, ही दडपशाहीची राजकारण ही या सरकारची मुख्य रणनीती बनली आहे.

राहुल आणि प्रियंका गांधी यांच्यावरील राजकीय सूडनाट्य

सोनिया गांधींच्या चिंतेचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांचे पुत्र राहुल गांधी आणि कन्या प्रियंका गांधी यांच्यावर होणारे सातत्यपूर्ण राजकीय हल्ले. सोनिया गांधी लिहितात की, राहुल गांधी यांनी गेल्या दशकभरात ज्या प्रकारचा राजकीय द्वेष, वैयक्तिक मानहानी आणि सरकारी यंत्रणांचा छळ सहन केला आहे, असा छळ आधुनिक भारताच्या इतिहासात कोणत्याही विरोधी नेत्याला सहन करावा लागला नाही.

राहुल गांधी यांच्यावर केवळ राजकीय टीका झाली नाही, तर:

१. प्रतिमा मलीन करण्याचे कारस्थान: त्यांना पप्पू, राष्ट्रविरोधी, पाकिस्तानधार्जिणे, परदेशी निधी घेणारे आणि हिंदूविरोधी ठरवण्यासाठी कोट्यवधी रुपयांची सोशल मीडिया यंत्रणा राबवली गेली.

२. संसदेतून हकालपट्टी आणि बेघर करणे: मानहानीच्या एका अत्यंत किरकोळ आणि संशयास्पद खटल्यात दोन वर्षांची कमाल शिक्षा देऊन त्यांची खासदारकी रद्द करण्यात आली. इतकेच नव्हे तर, ज्या घरात ते अनेक दशकांपासून राहत होते, ते अधिकृत निवासस्थान तात्काळ रिकामे करायला लावून त्यांना बेघर करण्यात आले.

३. शारीरिक हल्ले आणि पोलिसांची अरेरावी: निदर्शनांदरम्यान प्रियंका गांधी यांना रस्त्यावर ओढण्यात आले, ज्यामुळे त्यांच्या पाठीला आणि शरीरास गंभीर दुखापती झाल्या. राहुल गांधी यांच्यावरही अनेक आंदोलनांत पोलिसांकडून लाठीमार व धक्काबुक्की झाली.

इतका भीषण दबाव असूनही राहुल गांधी सत्ताधाऱ्यांपुढे झुकले नाहीत. त्यांनी चीनची घुसखोरी, कोरोना काळातील सरकारी अपयश, गरिबांची आर्थिक कोंडी, अमेरिकेसोबतचे करार आणि आरएसएसची विचारसरणी यांसारख्या अत्यंत संवेदनशील मुद्द्यांवर सत्ताधाऱ्यांना सातत्याने धारेवर धरले. एका बाजूला इतर अनेक विरोधी नेते सत्ताधाऱ्यांच्या भीतीने किंवा तपास यंत्रणांच्या कारवाईमुळे गप्प बसले किंवा भाजपमध्ये सामील झाले, तिथे राहुल गांधी एकटा लढणारा खंबीर दीप बनून उभे राहिले. त्यामुळेच, सोनिया गांधी यांची आपल्या मुलांच्या सुरक्षेविषयीची चिंता पूर्णपणे रास्त ठरते.

आणीबाणीची तुलना: १९७५ ची आणीबाणी विरुद्ध आजची अघोषित आणीबाणी

जेव्हा सोनिया गांधी किंवा काँग्रेस पक्ष आजच्या दहशतीच्या वातावरणावर टीका करतो, तेव्हा भाजप आणि सत्ताधारी वर्ग लगेच १९७५ च्या आणीबाणीचा ढालीसारखा वापर करतो. इंदिरा गांधींनी लादलेली आणीबाणी हा लोकशाहीचा सर्वात काळा टप्पा होता, असा दावा करत आजच्या परिस्थितीचे समर्थन करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

परंतु, या संपादकीय विश्लेषणात या दोन्ही काळांतील फरक समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:

इंदिरा गांधींनी आणीबाणीच्या काळात आपल्या मित्रांना लिहिलेल्या पत्रांमधून दिसून येते की, या देशात आणीबाणी लावावी लागली याबद्दल त्या अत्यंत दुःखी होत्या. त्यांचा उद्देश लोकशाही कायमस्वरूपी नष्ट करण्याचा नव्हता. याउलट, आज काँग्रेस मुक्त भारतच्या नावाखाली विरोधकांचे अस्तित्वच मिटवून टाकण्याचे काम सुरू आहे. त्यामुळेच आजची परिस्थिती १९७५ पेक्षाही अधिक भयानक आणि सूक्ष्म मानली जाते.

घटनात्मक मूल्ये, अल्पसंख्याकांची भीती आणि सोनिया गांधींचे नैतिक धैर्य

सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्राचा आणखी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण पैलू म्हणजे त्यांनी बाबरी मशीद पाडल्यानंतर व्यक्त केलेले दुःख आणि देशातील अल्पसंख्याकांच्या (विशेषतः मुस्लिमांच्या) सुरक्षेविषयी व्यक्त केलेली भीती. सोनिया गांधी लिहितात की, जब बाबरी मस्जिद गिराई गई तो मैं बहुत रोई थी, कारण त्यामुळे देशाचे सामाजिक ताणेबाणे विखुरले गेले. आजच्या सॉफ्ट हिंदुत्व आणि उग्र बहुसंख्याकवादी राजकारणाच्या काळात असा स्पष्ट आणि प्रामाणिक दृष्टिकोन मांडणे राजकीयदृष्ट्या धोकीयचे मानले जाते. काँग्रेसच्या अनेक सल्लागारांनी पक्षाला मवाळ हिंदुत्वाचा मार्ग स्वीकारण्याचा सल्ला दिला होता. परंतु, सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी यांनी धार्मिक ध्रुवीकरणाच्या या राजकारणापुढे झुकण्यास नकार दिला आहे.

सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकात स्पष्ट केले आहे की:

• कोणत्याही धर्माच्या प्रार्थनास्थळावर हल्ला होणे हा राज्यघटनेचा आणि सांस्कृतिक मूल्यांचा अपमान आहे.
• देशातील अल्पसंख्याक जर भीती आणि धोक्याच्या छायेत जगत असतील, तर ते एका निरोगी लोकशाहीचे लक्षण असू शकत नाही.
• प्रो-मुस्लिम किंवा प्रो-हिंदू ही वर्गवारी मूळतः चुकीची असून, राज्यघटनेनुसार प्रत्येक नागरिकाला समान संरक्षण आणि न्याय मिळणे हा त्याचा घटनात्मक अधिकार आहे.

सोनिया गांधी यांनी हा राजकीय धोका पत्करून आपल्या पुस्तकात हे सत्य मांडले आहे. हे त्यांचे नैतिक धैर्य आणि भारतीय राज्यघटनेवरील अखंड निष्ठा दर्शवते.

निष्कर्ष: एका आईची चिंता की लोकशाहीच्या रक्षणाचा एल्गार?

सोनिया गांधी यांचे हे आत्मचरित्र केवळ एका निवृत्त राजकारण्याने लिहिलेले जुने आठवणींचे पुस्तक नाही, तर ते समकालीन भारताच्या राजकीय आरशाचे कार्य करते. या पुस्तकात व्यक्त झालेली भीती ही केवळ एका आईची आपल्या मुलांविषयीची (राहुल व प्रियंका) मातृसुलभ चिंता नाही; तर ती भारतातील लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य धोक्यात आल्याची धोक्याची घंटा आहे. राहुल गांधी आज ज्या पद्धतीने निडरपणे आणि कोणत्याही तडजोडीविना हुकूमशाही प्रवृत्तींविरुद्ध लढत आहेत, त्याला देशातील सामान्य जनतेचा, बुद्धिमंतांचा आणि तरुण वर्गाचा मोठा पाठिंबा मिळत आहे. “जिन चिरागों को हवाओं का खौफ नहीं होता, उन्हें तूफानों से बचाना अवाम की जिम्मेदारी है” या उक्तीप्रमाणे आज भारतातील लोकशाहीप्रेमी जनता या संघर्षात राहुल गांधींच्या पाठीशी उभी राहत असल्याचे चित्र दिसत आहे. सोनिया गांधी यांचे हे पुस्तक काँग्रेस पक्षासाठी किंवा राहुल गांधींसाठी कमकुवतपणाचे लक्षण नसून, ते भारतीय लोकशाहीच्या पुनर्उभारीसाठी आणि न्यायाच्या लढ्यासाठी एक मजबूत नैतिक शस्त्र ठरत आहे.