जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याचा आणि भू-राजकारणाचा मुख्य केंद्रबिंदू असलेल्या पर्शियन गल्फ (फारसची खाडी) परिसरातील लष्करी आणि सुरक्षा समीकरणांमध्ये सध्या अत्यंत वेगाने बदल होत आहेत. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) च्या वाढत्या आक्रमकतेमुळे आणि लष्करी हल्ल्यांमुळे अमेरिकेला पर्शियन गल्फमधील आपले महत्त्वाचे लष्करी तळ सोडण्यास किंवा तेथून माघार घेण्यास भाग पाडले जात आहे, असे गंभीर दावे आता समोर येत आहेत. इराणच्या या सातत्यपूर्ण लष्करी कारवायांमुळे वॉशिंग्टनमध्ये मोठी अस्वस्थता पसरली असून अमेरिकेला मध्यपूर्वेतील आपल्या धोरणांवर आणि लष्करी अस्तित्वावर अत्यंत कठीण निर्णय घ्यावे लागत आहेत.
अमेरिकेचा लष्करी पेच: तळ पुनर्बांधणी की मध्यपूर्वेतून काढता पाय?
द वॉशिंग्टन पोस्टच्या एका महत्त्वपूर्ण अहवालाचा हवाला देत असे समोर आले आहे की, इराणच्या आयआरजीसीने पर्शियन गल्फ परिसरातील अमेरिकन तळांवर इतके भीषण हल्ले केले आहेत की या तळांचे अतोनात नुकसान झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर, अमेरिकेचे संरक्षण मंत्रालय (पेन्टागॉन) आणि ट्रम्प प्रशासन सध्या गंभीर पेचात पडले आहे. या प्रकरणाची थेट माहिती असलेल्या आठ वरिष्ठ अधिकार्यांच्या हवाल्याने द वॉशिंग्टन पोस्टने नमूद केले आहे की, संरक्षण विभाग सध्या दोन मुख्य पर्यायांचे मूल्यांकन करत आहे: इराणच्या हल्ल्यांमुळे उद्ध्वस्त झालेले हे लष्करी तळ पुन्हा बांधायचे, की मध्यपूर्वेतील अमेरिकन सैन्याची एकूण उपस्थितीच कमी करायची?
या पेचात दुसरा पर्याय अधिक व्यवहार्य वाटण्याचे मुख्य कारण म्हणजे तळ पुन्हा बांधण्यात असलेला मोठा धोका. जर अमेरिकेने प्रचंड खर्च करून हे तळ पुन्हा उभारले, तरी इराण त्यांच्यावर पुन्हा आक्रमक हल्ले करून ते पूर्णपणे उद्ध्वस्त करू शकतो, अशी भीती अमेरिकन लष्करी विश्लेषकांना सतावत आहे. त्यामुळे, तूर्त तरी सर्वात सुरक्षित पर्याय म्हणून अमेरिकन सैनिकांना या तळांवरून काढून इतरत्र हलवणे आणि इराक, बहरीन तसेच कुवेत येथील हे लष्करी तळ बंद करणे, याच पर्यायावर गांभीर्याने विचार सुरू आहे.
सहकारी देशांमधील अस्वस्थता आणि अमेरिकन संरक्षणाची अपयशे
या बिघडत चाललेल्या परिस्थितीमुळे मध्यपूर्वेतील अमेरिकेचे पारंपारिक सहकारी देश – संयुक्त अरब अमिराती (UAE), सौदी अरेबिया, कुवेत आणि बहरीन – यांच्यात तीव्र अस्वस्थता आणि भीतीचे वातावरण पसरले आहे. या देशांना आता असे प्रकर्षाने वाटू लागले आहे की, त्यांच्या भूमीवर अमेरिकन लष्करी तळ असणे हे त्यांच्या सुरक्षेसाठी फायद्याचे ठरण्याऐवजी उलट अधिक धोक्याचे आणि ओझे बनले आहे. अमेरिकेच्या उपस्थितीमुळेच त्यांच्या देशांवर इराणकडून सातत्याने क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले होण्याची शक्यता वाढली आहे.
सर्वात मोठी चिंतेची बाब म्हणजे, अमेरिका हे इराणी हल्ले रोखण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरली आहे. अमेरिकेकडे इराणची अत्याधुनिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन रोखण्यासाठी आवश्यक असलेले हवाई सुरक्षा इंटरसेप्टर्स (Interceptors) आणि इतर युद्धसामग्री आता पुरेशा प्रमाणात शिल्लक राहिलेली नाही. जे काही थोडेफार साजोसामान शिल्लक आहे, त्याचा वापर अमेरिका केवळ स्वतःचे सैनिक आणि मालमत्ता वाचवण्यासाठी करत आहे; त्यामुळे या मित्रराष्ट्रांच्या स्वतःच्या सुरक्षेचा प्रश्न अधांतरीच राहतो. म्हणूनच, हे सहकारी देश देखील आता आपल्या देशातील अमेरिकन लष्करी तळ लवकरात लवकर बंद किंवा कमी व्हावेत, यासाठी अमेरिकेवर दबाव टाकत आहेत.
सैन्याचे इतरत्र स्थलांतर आणि सुरक्षेची नवीन आव्हाने
पर्शियन गल्फमधील असुरक्षिततेमुळे अमेरिका आपल्या सैन्याला जॉर्डन, इस्रायल किंवा सौदी अरेबियामध्ये स्थलांतरित करण्याचा विचार करत आहे, कारण हे भाग तुलनेने अधिक सुरक्षित मानले जात आहेत. परंतु, जॉर्डन देखील आता पूर्णपणे सुरक्षित राहिलेले नाही, कारण तिथे झालेल्या मागील इराणी हल्ल्यांमध्ये थेट अमेरिकन सैन्याच्या तळावर हल्ला होऊन दोन अमेरिकन सैनिक ठार झाले होते आणि अनेक जखमी झाले होते. त्यामुळे जॉर्डनमध्ये राहणे देखील तितकेसे सोपे नाही. तरीही, इस्रायल आणि सौदी अरेबिया हे दोन मुख्य पर्याय अमेरिकेसमोर आहेत.
याव्यतिरिक्त, मध्यपूर्वेतील या वाढत्या तणावामुळे आणि असुरक्षिततेमुळे काही सैनिकांना थेट युरोपमध्ये देखील पाठवले जात असल्याच्या बातम्या आहेत. थोडक्यात सांगायचे तर, इराणच्या हल्ल्यांपुढे पर्शियन गल्फमधील अमेरिकेचे तळ इतके कमकुवत झाले आहेत की ते पुढील कोणताही मोठा लष्करी आघात झेलू शकत नाहीत. त्यामुळे सैनिकांचा जीव वाचवणे हीच आता अमेरिकेची मुख्य प्राथमिकता बनली आहे.
नवा मध्यपूर्व आणि इराणच्या प्रादेशिक वर्चस्वाचा दावा
या बदलत्या लष्करी समीकरणांचा वापर इराण आपले प्रादेशिक वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी करत आहे. इराणच्या संसदेचे अध्यक्ष आणि माजी वाटाघाटी प्रमुख मोहम्मद बाकीर गालीबाफ यांनी दावा केला आहे की, सध्या मध्यपूर्वेमध्ये एक नवा मध्यपूर्व (New Middle East) आकाराला येत आहे. गालीबाफ यांच्या मते, अमेरिकेला मध्यपूर्वेतून अपमानास्पद नव्हे, तर एका सन्मानजनक माघारीकडे (Respectable Retreat) ढकलले जात आहे. म्हणजेच अमेरिकेची मध्यपूर्वेतून गच्छंती अब अटळ आहे.
या ऐतिहासिक यशाचे श्रेय त्यांनी इराणचे दिवंगत कमांडर कासिम सुलेमानी आणि अबू मेहंदी अल मोहंदिस यांच्या पवित्र रक्ताला आणि जिहादला दिले आहे. विदेशी शक्ती आता या क्षेत्रातील राजकीय समीकरणे ठरवण्याची आपली क्षमता पूर्णपणे गमावून बसल्या आहेत आणि इस्रायलचे नदीपासून समुद्रापर्यंत (River to the Sea) संपूर्ण भूभागावर ताबा मिळवण्याचे साम्राज्यवादी स्वप्न केवळ धुळीस मिळाले आहे, अशी टीका गालीबाफ यांनी केली आहे. अमेरिकेची मुख्य अट अशी होती की इराणने शांत राहावे, परंतु इराणच्या मुख्य अटींपैकी एक अट अशी होती की अमेरिकेने आपले सैन्य घेऊन मध्यपूर्वेतून निघून जावे, आणि आता नेमके तेच घडताना दिसत आहे.
हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवरील नियंत्रणाचा वाद आणि डोनाल्ड ट्रम्प यांची खिल्ली
पर्शियन गल्फमधील संघर्षाचा आणखी एक अत्यंत संवेदनशील पैलू म्हणजे हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) वरील नियंत्रण. डोनाल्ड ट्रम्प यांनी नुकताच असा दावा केला होता की, हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवर वॉशिंग्टनचे पूर्ण नियंत्रण प्रस्थापित झाले आहे. या दाव्याची इराणी खासदार रजाई यांनी अत्यंत तीक्ष्ण शब्दांत खिल्ली उडवली. रजाई यांनी उपरोधाने म्हटले की, ट्रम्प यांच्या कपड्यांमधून अजूनही विमानातल्या अन्नाचा वास येत आहे, तरीही ते हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवर ताबा मिळवल्याचा अवास्तव दावा करत आहेत!.
वास्तविक पाहता, या महत्त्वाच्या व्यापारी सागरी मार्गावर इराणने आपले मजबूत नियंत्रण प्रस्थापित केले आहे. इराणच्या मर्जीविरुद्ध येथून प्रवास करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कोणत्याही जहाजावर, विशेषतः अमेरिकेशी संबंधित जहाजांवर सातत्याने हल्ले होत आहेत. त्यामुळे अमेरिकेला आता हा सागरी मार्ग आणि पर्शियन गल्फचा परिसर सोडून जाण्याशिवाय दुसरा पर्याय उरलेला नाही.
निष्कर्ष
एकंदरीत, पर्शियन गल्फमधील सद्यस्थितीवरून हे स्पष्ट होते की, अमेरिकेची जागतिक महासत्ता म्हणून असलेली लष्करी दहशत इराणच्या आक्रमक धोरणांमुळे आणि आयआरजीसीच्या हल्ल्यांमुळे पूर्णपणे संपुष्टात आली आहे. इराणने अमेरिकन सैन्याला मध्यपूर्वेतून हाकलून लावण्याचा आपला मुख्य भू-राजकीय उद्देश पूर्ण करण्यासाठी वेगाने पावले उचलली आहेत. अमेरिकेची ही माघार केवळ एका लष्करी तळापुरती मर्यादित नसून, जागतिक शक्ती संतुलनात आणि मध्यपूर्वेच्या भविष्यात होत असलेल्या एका मोठ्या क्रांतीची नांदी आहे.
