जनआक्रोशाची ठिणगी आणि विरोधकांचे अस्तित्वाचे राजकारण
बिहारचे राजकारण पुन्हा एकदा धगधगू लागले आहे. पाटण्याच्या रस्त्यांवर काल जे दृश्य पाहायला मिळाले, ते केवळ एका राजकीय आंदोलनाचे नव्हते, तर बिहारच्या भविष्यातील राजकीय संघर्षाची ती एक नांदी होती. राष्ट्रीय जनता दलाचे (RJD) नेते आणि बिहार विधानसभेतील विरोधी पक्षनेते तेजस्वी यादव यांनी पाटण्याच्या रस्त्यांवर अत्यंत आक्रमकपणे राजकीय पुनरागमन केले आहे. पाण्याच्या प्रचंड माऱ्याचा (वॉटर कॅनन) सामना करत, पोलिसांच्या लाठ्या-काठ्या आणि अटकेची पर्वा न करता तेजस्वी यादव आपल्या कार्यकर्त्यांसह मैदानात उतरले. या आंदोलनामुळे बिहारच्या राजकीय वर्तुळात अनेक प्रश्न उपस्थित होत आहेत: हा आक्रोश खरोखरच जनतेच्या मुद्द्यांसाठी आहे की यामागे प्रशांत किशोर (PK) यांच्या वाढत्या प्रभावाची भीती आहे? सत्ताधारी भाजप आणि जेडीयू युती विद्यार्थ्यांच्या आणि तरुणांच्या भविष्याशी खेळत आहे का? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, बिहारमध्ये कायद्याचे राज्य उरले आहे का, जिथे आंदोलनात चक्क AK-47 मधून गोळीबार झाल्याचे सरकारला न्यायालयात मान्य करावे लागते?
AK-47 गोळीबाराचा वाद आणि सरकारवरील डाग
या आंदोलनाचे सर्वात मुख्य आणि धक्कादायक कारण म्हणजे कॉकरोच जनता पार्टी आंदोलनादरम्यान (ज्याचा रोख सत्ताधारी यंत्रणेकडे आहे) झालेला AK-47 चा गोळीबार होय. लोकशाही मार्गाने चालणाऱ्या आंदोलनात थेट लष्करी दर्जाचे शस्त्र असलेल्या AK-47 मधून गोळीबार केला जातो, ही अत्यंत गंभीर आणि हादरवून टाकणारी बाब आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, खुद्द राज्य सरकारने न्यायालयातही हे मान्य केले आहे की, आंदोलनादरम्यान AK-47 मधून गोळीबार करण्यात आला होता, परंतु सुदैवाने यात कोणालाही दुखापत झाली नाही.
पण प्रश्न हा पडतो की, एका आंदोलनात AK-47 सारखे प्राणघातक शस्त्र आले कुठून? आणि गोळीबार होऊनही कोणाला दुखापत झाली नाही म्हणून सरकार आपली जबाबदारी झटकू शकते का? तेजस्वी यादव नेमक्या याच गंभीर मुद्द्यावरून रस्त्यावर उतरले होते. त्यांनी थेट सत्ताधाऱ्यांना धारेवर धरत हा प्रश्न जनतेच्या दरबारात मांडला आहे. पाटण्याच्या रस्त्यांवर AK-47 चालवणारे सरकार चालणार नाही! अशा घोषणांनी परिसर दणाणून सोडला होता. या गोळीबारामुळे आणि त्यानंतर सरकारच्या भूमिकेमुळे भाजप आणि सम्राट चौधरी यांच्या सरकारवर कधीही न पुसला जाणारा डाग लागला आहे. या संपूर्ण प्रकरणात सत्तेतील भागीदार असलेला जनता दल युनायटेड (JDU) पक्ष तर इतका पेचात पडला आहे की, या बदनामीपासून तोंड कसे लपवावे आणि कुठे पाहावे, हेच त्यांच्या नेत्यांना समजत नाहीये.
पाण्याचे फवारे, दडपशाही आणि सम्राट चौधरींवर थेट प्रहार
काल पाटण्याच्या रस्त्यांवर आरजेडीच्या कार्यकर्त्यांनी अभूतपूर्व गोंधळ घातला. पोलिसांच्या कडेकोट बंदोबस्ताला आणि बॅरिकेड्सना न जुमानता कार्यकर्ते पुढे जात होते. आरजेडीच्या प्रवक्त्या प्रियांका भारती या तर चक्क पोलिसांचे बॅरिकेड्स ओलांडून पलीकडे गेल्या, ज्याचा व्हिडिओ सध्या सोशल मीडियावर तुफान व्हायरल होत आहे. आंदोलन दडपण्यासाठी पोलिसांनी पाण्याच्या तोफांचा (वॉटर कॅनन) आणि अश्रूधुराचा अमानुष वापर केला. तेजस्वी यादव यांच्यावर पाण्याचे प्रचंड फवारे मारण्यात आले, ज्यामुळे ते पूर्णपणे भिजले होते, तरीही त्यांनी मैदान सोडले नाही. अखेर पोलिसांनी त्यांना ताब्यात घेऊन कोठडीत पाठवले.
ताब्यात घेतले जात असताना आणि सुटकेनंतरही तेजस्वी यादव यांच्या चेहऱ्यावर भीतीऐवजी सरकारविरोधी आक्रमकता स्पष्ट दिसत होती. “हे तरुणांचे मनोधैर्य आहे, तुमच्या पाण्याच्या फवाऱ्यांनी, तुमच्या अमानुष अत्याचारांनी किंवा गोळीबाराच्या माऱ्याने हे तरुण मागे हटणार नाहीत,असा ठाम विश्वास त्यांनी व्यक्त केला. तेजस्वी यादव यांनी या सर्व दडपशाहीचा थेट संबंध बिहारचे नेते सम्राट चौधरी यांच्याशी जोडला आहे. त्यांनी स्पष्ट आरोप केला की, हा सर्व अत्याचार सम्राट चौधरी यांच्या थेट आदेशावरून झाला आहे. सम्राट चौधरी यांची लोकप्रियता आधीच प्रश्नांच्या घेऱ्यात असताना, या आंदोलनावरील अमानुष कारवाईमुळे त्यांची प्रतिमा अधिकच खालावली आहे आणि परिस्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत चालली आहे.
तेजस्वी यादव यांनी सरकारला इशारा देताना म्हटले की, प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या बदल्या करून सरकारला काहीही साध्य होणार नाही; जनता आता रस्त्यावर उतरली आहे आणि जागृत झाली आहे. या सरकारला जनतेचे ऐकावेच लागेल. लोकशाहीत कोणतीही सत्ता अमर किंवा कायमस्वरूपी नसते. तुम्हाला दोन-तृतीयंश बहुमत मिळाले असले, तरी सरकारे येतात आणि जातात. पण शेवटी जनतेचा आवाज ऐकावाच लागतो. आज हे सरकार तरुणांना, विद्यार्थ्यांना आणि जनतेला घाबरले आहे, म्हणूनच ही दडपशाही सुरू आहे. पण हे किती दिवस चालणार? तुम्ही किती लोकांना तुरुंगात पाठवणार? किती लोकांवर गोळ्या चालवणार? सत्तेवर येणाऱ्या प्रत्येकाला कधी ना कधी पायउतार व्हावेच लागते आणि प्रत्येकाचा हिशोब केला जाईल!
जनरेशन झेड (Gen Z) आणि विद्यार्थ्यांचा आक्रोश: पेपर लीक आणि बेरोजगारीचा मुद्दा
या संपूर्ण आंदोलनाचा आत्मा बिहारमधील तरुण आणि विद्यार्थी वर्ग होता. जात-पात विसरून सर्व घटकांतील विद्यार्थ्यांनी आणि तरुणांनी तेजस्वी यादव यांच्या आंदोलनाला पाठिंबा दिला. बिहारमध्ये गेल्या काही काळापासून परीक्षांमधील पारदर्शकता पूर्णपणे संपुष्टात आली आहे. पेपर लीक (परीक्षा पेपरफुटी) ही नित्याचीच बाब झाली असून, लाखो तरुणांचे भविष्य टांगणीला लागले आहे.
तेजस्वी यादव यांनी सुटकेनंतर अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे मांडले. ते म्हणाले की, जोपर्यंत मुख्यमंत्री या संपूर्ण घटनेची जबाबदारी स्वीकारत नाहीत, अधिकृत वक्तव्य करत नाहीत आणि दोषींवर कडक कारवाई करत नाहीत, तोपर्यंत आमचा संघर्ष थांबणार नाही. गोळीबाराचा आदेश नेमका कोणी दिला, हे सरकारने जनतेसमोर जाहीर केले पाहिजे, अशी आग्रही मागणी त्यांनी केली. याशिवाय, जोपर्यंत विद्यार्थ्यांना न्याय मिळत नाही, नोकऱ्या मिळत नाहीत, बेरोजगारी संपत नाही आणि परीक्षा अत्यंत निष्पक्ष व पारदर्शक पद्धतीने घेतल्या जात नाहीत, तोपर्यंत आरजेडी रस्त्यावरील लढाई चालूच ठेवेल. या लढ्याला अधिक तीव्र करत, आरजेडीचे एक शिष्टमंडळ राज्यपालांच्या अनुपस्थितीत त्यांच्या अतिरिक्त मुख्य सचिवांना (ACS) भेटून अधिकृत निवेदन सादर करणार आहे.
आंदोलनादरम्यानचा एक रंजक आणि सोशल मीडियावर प्रचंड गाजलेला प्रसंग म्हणजे, जेव्हा तेजस्वी यादव यांना ताब्यात घेऊन पोलिसांची गाडी भाजप मुख्यालयासमोरून जात होती, तेव्हा त्यांनी स्वतः एक व्हिडिओ रेकॉर्ड केला. या व्हिडिओमध्ये त्यांनी भाजपवर अत्यंत टोकदार शब्दांत हल्ला चढवला. “परीक्षांचे पेपर चोरणारे कुठे मिळतील? तर भाजपच्या कार्यालयात! भाजपचे कार्यालय हे सर्व चंदा चोर, पेपर लीक माफिया आणि डस्टबिन घोटाळेबाजांचे आश्रयस्थान बनले आहे, जे विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी खेळत आहेत, असा थेट आणि गंभीर आरोप त्यांनी केला. या तरुणांच्या शत्रूंना सत्तेतून बाहेर फेकून द्या,असे आवाहन त्यांनी देशातील तरुण वर्गाला केले.
पीके फॅक्टर (Prashant Kishor) आणि विरोधकांच्या अस्तित्वाची लढाई
बिहारच्या राजकीय विश्लेषकांमध्ये सध्या एक मोठा प्रश्न चर्चिला जात आहे: तेजस्वी यादव अचानक इतके उग्र आणि आक्रमक का झाले? याचे उत्तर बांकीपूर येथील पोटनिवडणुकीच्या निकालात आणि प्रशांत किशोर यांच्या वाढत्या प्रभावात दडलेले असू शकते.
बांकीपूर निवडणुकीत आरजेडी तिसऱ्या क्रमांकावर फेकली गेली होती. बिहारमधील सार्वत्रिक निवडणुकांमध्येही आरजेडी आणि काँग्रेस यांच्यातील ताळमेळ अत्यंत सुमार दर्जाचा होता, ज्याचा फटका विरोधी पक्षांना बसला. तेजस्वी यादव यांच्यावर सातत्याने असा आरोप होत होता की, ते विरोधी पक्षनेते म्हणून आपले कर्तव्य चोख बजावत नाहीत, ते मऊ पडत आहेत आणि जनतेच्या प्रश्नांवर रस्त्यावर उतरत नाहीत.
दरम्यान, बांकीपूरमधील विजयानंतर बिहारच्या राजकारणात प्रशांत किशोर (PK) यांच्या रूपाने विरोधी पक्षाला एक नवा आणि तितकाच सक्षम चेहरा मिळाला आहे. प्रशांत किशोर सातत्याने आरजेडी आणि तेजस्वी यादव यांच्या कमकुवत विरोधकाच्या भूमिकेवर बोट ठेवत आहेत. या वाढत्या दबावामुळेच तेजस्वी यादव यांना आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी रस्त्यावर उतरावे लागले आहे, असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.
स्वतः प्रशांत किशोर यांनी तेजस्वी यांच्या या आंदोलनावर उपरोधिक टीका केली आहे. ते म्हणाले, ते विरोधी पक्षनेते आहेत, त्यांनी आंदोलने केलीच पाहिजेत. पोलिसांनी त्यांना पकडून ठाण्यात नेणे हे त्यांचे कामच आहे. पण ते हे काम कधीतरीच करतात, त्यांनी हे रोज केले पाहिजे.प्रशांत किशोर यांचा हा टोमणा जरी राजकीय असला, तरी त्यात एक वास्तव दडलेले आहे. जर विरोधी पक्षाला आपले अस्तित्व टिकवायचे असेल, तर त्यांना एसी रूममधून बाहेर पडून रस्त्यावर सतत संघर्ष करावा लागेल, अन्यथा त्यांचे अस्तित्वच संपुष्टात येईल.
लोकशाहीचे रक्षण आणि मजबूत विरोधकाची अपरिहार्यता
एक प्रबळ लोकशाही टिकवण्यासाठी मजबूत विरोधी पक्षाची उपस्थिती अत्यंत आवश्यक असते. जर विरोधी पक्ष कमकुवत, निष्क्रीय किंवा नालायक असेल, तर तो लोकशाहीचा आणि जनतेचा सर्वात मोठा अपमान ठरतो. सत्ताधारी भारतीय जनता पार्टी (BJP) केंद्रीय यंत्रणांचा गैरवापर करून विरोधी पक्षांचा आवाज दाबण्याचा आणि लोकशाही कमकुवत करण्याचा प्रयत्न करत असल्याचा आरोप सातत्याने होत असतो. अशा परिस्थितीत, जेव्हा विरोधी पक्षाचे नेते आणि कार्यकर्ते तपास यंत्रणांच्या भीतीने घरात न बसता रस्त्यावर उतरतात, अश्रूधुराचे गोळे आणि वॉटर कॅनन्सचा अंगावर सामना करतात, तेव्हा लोकशाहीला नवीन बळ मिळते. पाटण्याच्या रस्त्यांवर जे आंदोलन झाले, ते केवळ तेजस्वी यादव यांच्या नेतृत्वाचे परीक्षण नव्हते, तर बिहारमधील तरुणांच्या हक्कांची ती ढाल होती. या आंदोलनाचे आणि तेजस्वी यांच्या नव्या उग्र रूपाचे बिहारच्या जनतेने आणि लोकशाहीप्रेमींनी स्वागत केले पाहिजे. कारण जनतेचे प्रश्न मांडणारा आणि सत्ताधाऱ्यांना जाब विचारणारा विरोधकच देशाला हुकूमशाहीकडे जाण्यापासून रोखू शकतो.
निष्कर्ष: बिहारच्या राजकारणाची नवी दिशा
पाटण्याच्या रस्त्यांवर वाहणारे पाण्याचे कारंजे आणि आरजेडी कार्यकर्त्यांचा आवेश हा बिहारच्या राजकारणात मोठे वादळ आणणारा ठरणार आहे. तेजस्वी यादव यांनी घेतलेली ही आक्रमक भूमिका केवळ तात्पुरती स्टंटबाजी न ठरता, आगामी काळात सातत्यपूर्ण राहिली, तरच ते प्रशांत किशोर यांच्या आव्हानाला तोंड देऊ शकतील आणि बिहारमधील तरुणांचा विश्वास जिंकू शकतील. परीक्षांमधील पारदर्शकता, नोकऱ्यांची हमी आणि कायद्याचे राज्य हे बिहारमधील सर्वात संवेदनशील मुद्दे आहेत. जोपर्यंत या मुद्द्यांवर ठोस निर्णय होत नाही, तोपर्यंत बिहारमधील ही राजकीय धुमसती ठिणगी विझणे कठीण आहे. सत्ताधाऱ्यांनीही बहुमताच्या मस्तीत न राहता, रस्त्यावरील हा आक्रोश वेळीच शांत केला नाही, तर आगामी निवडणुकीत तरुणांचा हाच वर्ग त्यांचा सत्तेचा पाया उखडून टाकल्याशिवाय राहणार नाही.
