राजस्थानातील कोटा, जे देशातील शिक्षणाचे नंदनवन मानले जाते, तिथे नुकताच एक ऐतिहासिक आणि भावनिक संवाद पार पडला. राहुल गांधी यांनी सुमारे ५,००० युवक आणि पालकांशी थेट संवाद साधून देशातील शिक्षण व्यवस्थेच्या चिंधड्या उडवणाऱ्या वास्तवावर प्रकाश टाकला. हा कार्यक्रम केवळ एक राजकीय सभा नव्हती, तर तो लाखो विद्यार्थ्यांच्या वेदनांचा हुंकार होता. विशेष म्हणजे, या व्यासपीठावर कोणत्याही राजकीय नेत्याला स्थान देण्यात आले नव्हते, तर फक्त विद्यार्थी आणि त्यांचे प्रश्न केंद्रस्थानी होते.
पाच पर्यायांचा फास आणि खुडलेली स्वप्ने राहुल गांधी यांनी संवादाची सुरुवात करतानाच एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित केला की, भारताची शिक्षण व्यवस्था आपल्या तरुणांना फक्त पाचच पर्याय का देते? इंजिनिअर, डॉक्टर, वकील, आयएएस किंवा सैन्य दल यापलीकडे भारतीय तरुणांचे भविष्य का विचार करू शकत नाही?. कन्याकुमारी ते काश्मीर या पदयात्रेत त्यांनी हजारो तरुणांशी संवाद साधला, तेव्हा त्यांना हेच पाच उत्तरे मिळाली. मात्र, जेव्हा त्यांनी खोलवर विचारले, तेव्हा समजले की अनेक मुलींना डान्सर, ऑथर किंवा एस्ट्रोनॉट बनायचे आहे. परंतु, व्यवस्थेचा दबाव असा आहे की, विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीचे क्षेत्र निवडण्याचे स्वातंत्र्यच उरलेले नाही.
शिक्षणाची वसुली यंत्रणा (Extortion Machine) राहुल गांधी यांनी भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचे वर्णन एक्सटॉर्शन मशीन (Extortion Machine) असे केले आहे. त्यांच्या मते, ही व्यवस्था शिक्षण देण्यासाठी नाही, तर पालकांच्या खिशातून पैसे उकळण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे. त्यांनी दिलेली आकडेवारी धक्कादायक आहे:
- एकट्या नीट (NEET) परीक्षेसाठी २२ लाख कुटुंबे दरवर्षी सुमारे १.३२ लाख कोटी रुपये खर्च करतात.
- हे प्रमाण इतके प्रचंड आहे की, देशाचे संपूर्ण शिक्षण बजेट आणि या एका परीक्षेसाठी लागणारा पैसा सारखाच आहे.
- एसएससी, यूपीएससी, आरआरबी, जेईई आणि नीट या पाच प्रमुख परीक्षांसाठी देशातील कुटुंबे मिळून साडेतीन लाख कोटी रुपये खर्च करतात. हे बजेट देशातील पाच प्रमुख मंत्रालयांच्या (शिक्षण, आरोग्य, कामगार, विज्ञान आणि महिला-बाल विकास) एकत्रित बजेटइतके आहे.
विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्या आणि पालकांचा संघर्ष या व्यवस्थेचा सर्वात भयानक चेहरा म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्या. राहुल गांधी यांनी आकांशा नावाच्या एका मुलीच्या पत्राचा उल्लेख केला, जिने नीटचा पेपर लीक झाल्यामुळे आणि कुटुंबावरील कर्जाच्या ओझ्यामुळे आत्महत्या केली होती. सॉरी मम्मी-पापा, मी सर्व काही उद्ध्वस्त केले, हे तिचे शेवटचे शब्द व्यवस्थेच्या क्रूरतेवर शिक्कामोर्तब करतात. आकांशाचे वडील अर्धांगवायूने आजारी असतानाही त्यांनी तिच्या शिक्षणासाठी कर्ज घेतले होते. कोटा येथील सभेत नरेश कुमार महावर या वडिलांनी आपली व्यथा मांडली. आपल्या मुलीचे यूपीएससीचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी ते आपले हक्काचे घर विकायलाही तयार आहेत. पालकांची ही हतबलता आणि मुलांच्या डोळ्यांतील भीती ही आजच्या भारताची खरी ओळख बनली आहे.
निवड नाही, तर बाद करण्याची पद्धत (Rejection System) आपल्या व्यवस्थेला राहुल गांधींनी रिजेक्शन सिस्टिम म्हटले आहे. ३,००० विद्यार्थ्यांच्या गर्दीतून केवळ एक जण आयएएस होऊ शकतो आणि जेमतेम १८० जण डॉक्टर बनू शकतात. हा संघर्ष इतका भीषण आहे की, देशातील सर्वोत्तम प्रतिभा ताण आणि नैराश्याच्या गर्तेत ढकलली जात आहे. नोकरीच्या संधींबाबत बोलताना त्यांनी सांगितले की, १,००० पदवीधरांपैकी फक्त १२ जणांना पगार असलेली कायमस्वरूपी नोकरी मिळते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, आज भारतातील १०० इंजिनिअर्सपैकी ८० इंजिनिअर्स बेरोजगार आहेत. ही केवळ शैक्षणिक त्रुटी नसून हा देशाच्या भविष्याशी खेळ आहे.
अडथळे आणि पुढील मोहीम कोटा येथील या सभेपूर्वी राहुल गांधींच्या स्वागताचे बॅनर फाडण्यात आले आणि विविध मार्गांनी अडथळे आणण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र, ५,००० नागरिकांच्या उपस्थितीने हा कार्यक्रम प्रचंड यशस्वी ठरला. ही केवळ एक सभा नव्हती, तर एक चळवळ बनली आहे. युवकांच्या मनातील प्रश्न आणि अपेक्षा जाणून घेण्याची ही मोहीम आता कोटा येथून लखनऊ, पाटणा आणि दिल्ली पर्यंत जाणार आहे.
निष्कर्ष: नवा मार्ग हवा राहुल गांधी यांनी मांडलेला विचार स्पष्ट आहे: भारताला अशी शिक्षण व्यवस्था हवी आहे जी विद्यार्थ्यांना मोठे स्वप्न पाहण्यास प्रवृत्त करेल, ते स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी त्यांना मदत करेल आणि हे सर्व किमान खर्चात (Lowest Cost) उपलब्ध करून देईल. खासगी क्षेत्रातील महागडे शिक्षण आणि कोचिंग संस्थांच्या विळख्यातून सामान्य माणसाच्या मुलाला बाहेर काढणे हेच या मोहिमेचे उद्दिष्ट आहे. शिक्षण, रोजगार आणि युवकांचे भविष्य हे आता केवळ भाषणाचे मुद्दे राहिलेले नाहीत, तर ते राष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले आहेत. जनतेच्या भावना जाणून घेऊन त्यांच्याशी थेट संवाद साधण्याची राहुल गांधींची ही पद्धत अनेकांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे.
या संवादा अगोदर कोटा येथे लावलेले राहुल गांधी यांचे बॅनर फाडण्यात आले. हा संवाद होणार नाही यासाठी सुद्धा प्रयत्न झाले पण राहुल गांधी डगमगले नाही. त्यांनी सवांद साधलाच. कोणत्याही नेत्याला व्यासपीठावर बोलावले नाही. आपल्या तोंडातून कोणत्याही नेत्याचे नाव न घेता फक्त भारत सरकार असा उल्लेख करून आपली संगणकीय मांडणी केली. पाच युवक आणि युवतींना बोलावले आणि एका काही पालकांना बोलावले. राहुल गांधी यांनी मांडलेले सत्य कडूच आहे पण सत्य आहे.
