इराणचे कट्टर पंथीय विचार जास्त ताकत झाले आहेत;हॉमोर्झ रस्ता आयआयजीसीच्या ताब्यात 

मध्यपूर्वेतील सत्तासमीकरणांमध्ये होत असलेले बदल, विशेषतः इराणच्या संदर्भात, हे केवळ प्रादेशिक राजकारणापुरते मर्यादित नसून जागतिक सुरक्षा, ऊर्जा अर्थव्यवस्था आणि महासत्तांमधील स्पर्धेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहेत. दिलेल्या मजकुरातून स्पष्ट होते की इराण आता पूर्वीप्रमाणे पारंपरिक दबावाखाली राहणारा देश नसून, नव्या रणनीती आणि लष्करी पुनर्बांधणीच्या आधारे स्वतःचे सामर्थ्य पुन्हा प्रस्थापित करत आहे.

सत्ता समीकरणातून मूलभूत बदल

२८ फेब्रुवारीपूर्वीचा इराण आणि आजचा इराण यामध्ये मोठा फरक दिसून येतो. बाह्य लष्करी दबाव, आर्थिक निर्बंध आणि आंतरराष्ट्रीय अलगाव असूनही इराणने स्वतःची संरक्षण व्यवस्था मजबूत करण्यावर भर दिला आहे. विशेषतः रिव्होल्युशनरी गार्ड्स (IRGC) या संघटनेने पुन्हा शक्ती मिळवली आहे. हे केवळ सैनिकी पुनरुत्थान नसून राज्याच्या निर्णयप्रक्रियेत लष्कराचे वाढते वर्चस्व दर्शवते.

सीआयएच्या अहवालानुसार, इराणने क्षेपणास्त्र क्षमतेपैकी सुमारे ६०% आणि ड्रोन साठ्यापैकी ४०% पुन्हा उभारला आहे. याचा अर्थ असा की, इराणने निर्बंधांच्या काळात तंत्रज्ञान विकास, स्थानिक उत्पादन आणि असममित युद्धनीती यावर लक्ष केंद्रित केले. पारंपरिक युद्धाऐवजी ‘हायब्रिड वॉरफेअर’ म्हणजेच तांत्रिक, सायबर आणि अप्रत्यक्ष दबावाच्या माध्यमातून प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न दिसतो.

स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझचे धोरणात्मक महत्त्व

इराणच्या सत्तासमीकरणातील सर्वात मोठा बदल म्हणजे स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ वरील नियंत्रण. हा समुद्री मार्ग जगातील तेल वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. जागतिक तेल पुरवठ्याचा मोठा भाग या मार्गातून जात असल्याने, या जलमार्गावर नियंत्रण म्हणजे जागतिक अर्थव्यवस्थेवर अप्रत्यक्ष नियंत्रण मिळवण्यासारखे आहे. IRGC च्या प्राथमिक नियंत्रणामुळे इराणने हा मार्ग आपल्या सौदेबाजीतील प्रभावी शस्त्र बनवला आहे. थेट युद्ध न करता व्यापारमार्गावर दबाव आणणे ही आधुनिक भूराजकीय रणनीती आहे. अमेरिकन नौदलाला आफ्रिकेचा वळसा घालून लांब मार्ग वापरावा लागत असल्याचा उल्लेख सूचित करतो की इराणने प्रत्यक्ष संघर्ष टाळूनही महासत्तेला रणनीतिक अडचणीत टाकले आहे. यामुळे ऊर्जा बाजारपेठेत अनिश्चितता निर्माण होते, तेलाच्या किंमती वाढतात आणि जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत होते. त्यामुळे इराणचा प्रभाव केवळ प्रादेशिक राहिलेला नाही, तर जागतिक स्वरूपाचा झाला आहे.

अमेरिकेसमोर धोरणात्मक पेच

इराणच्या नव्या संरक्षणात्मक पण आक्रमक क्षमतेमुळे अमेरिकेसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. पारंपारिक लष्करी धमक्या किंवा सत्तापालटाचे धोरण पूर्वीसारखे प्रभावी राहिलेले नाही. कारण इराणने थेट युद्धाऐवजी आर्थिक आणि समुद्री दबावाचे पर्याय विकसित केले आहेत. व्हाईट हाऊससाठी ही परिस्थिती गुंतागुंतीची आहे. जर अमेरिका लष्करी कारवाई करते, तर स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ बंद होण्याचा धोका निर्माण होतो, ज्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का बसू शकतो. दुसरीकडे, कारवाई न केल्यास इराणचा प्रादेशिक प्रभाव वाढत राहण्याची शक्यता आहे. म्हणजेच अमेरिका डिटरन्स आणि डिप्लोमसी यामध्ये संतुलन साधण्याचा प्रयत्न करत आहे. गुप्तचर अहवालांनुसार, भविष्यातील कोणत्याही संघर्षात हा समुद्री मार्ग बंद करणे इराणच्या रणनीतीचा भाग असू शकतो. यामुळे युद्ध केवळ रणांगणावर न लढता आर्थिक आणि व्यापारी पातळीवर लढले जाईल, असे संकेत मिळतात.

IRGC चा वाढता राजकीय प्रभाव

इराणच्या अंतर्गत राजकारणातही मोठा बदल होताना दिसतो. सरकारच्या अधिकृत निर्णय प्रक्रियेत IRGC चा प्रभाव वाढत आहे. याचा अर्थ लष्करी दृष्टिकोनाला राजनैतिक चर्चेपेक्षा अधिक प्राधान्य दिले जात आहे. यामुळे पारंपारिक राजनैतिक संवादासाठी जागा कमी होत आहे. जेव्हा एखाद्या राष्ट्राच्या धोरणनिर्मितीत लष्कर प्रमुख भूमिका घेते, तेव्हा संघर्षाची शक्यता वाढते, कारण सुरक्षा दृष्टिकोन राजकीय तडजोडीपेक्षा अधिक कठोर असतो. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील स्थैर्य अधिक अनिश्चित बनत आहे.

प्रादेशिक आणि जागतिक परिणाम

इराणच्या या बदलांचा प्रभाव संपूर्ण मध्यपूर्वेत जाणवतो. सौदी अरेबिया, इस्रायल, संयुक्त अरब अमिरात आणि इतर देशांना आपल्या सुरक्षा धोरणांचे पुनर्मूल्यांकन करावे लागत आहे. ऊर्जा पुरवठा साखळीवर परिणाम झाल्यास आशिया आणि युरोपसारख्या ऊर्जा आयात करणाऱ्या देशांनाही मोठा आर्थिक फटका बसू शकतो. जागतिक स्तरावर पाहिले तर, भूराजकारण आता केवळ महासत्तांमधील लष्करी स्पर्धेपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. समुद्री मार्ग, ऊर्जा वाहतूक, ड्रोन युद्ध आणि आर्थिक दबाव ही नव्या युगातील सत्ता साधने बनली आहेत. इराणने या सर्व घटकांचा प्रभावी वापर करून स्वतःची वाटाघाटीची क्षमता वाढवली आहे.

निष्कर्ष

एकूणच, इराणमध्ये घडणारे बदल हे नव्या जागतिक सत्तासंतुलनाचे प्रतीक आहेत. लष्करी पुनर्बांधणी, समुद्री मार्गांवरील नियंत्रण आणि असममित युद्धनीती यांच्या साहाय्याने इराणने स्वतःला केवळ बचावात्मक राष्ट्र म्हणून नव्हे तर जागतिक राजकारणातील निर्णायक खेळाडू म्हणून उभे केले आहे. अमेरिका आणि तिच्या मित्रराष्ट्रांसाठी ही परिस्थिती पारंपारिक शक्ती वापरण्यापेक्षा अधिक गुंतागुंतीची ठरत आहे. यातून एक महत्त्वाचा निष्कर्ष समोर येतो २१ व्या शतकातील सत्ता केवळ सैनिकी ताकदीवर अवलंबून नसून भौगोलिक स्थान, ऊर्जा मार्गांवरील नियंत्रण आणि रणनीतिक संयम यावर आधारित असते. इराणने याच सूत्रांचा वापर करून जागतिक राजकारणात आपले स्थान अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे.