होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत युद्धाची ठिणगी! अमेरिकन फायटर जेटवर इराणचा क्षेपणास्त्र हल्ला, अमेरिकेचा केश्म बेटावर प्रतिहल्ला!

पर्सियन आखातात थरार: अमेरिकेचे फायटर जेट लक्ष्य; इराणचा दावा- दोन MQM-170 आणि एक MQ-9 रीपर ड्रोन पाडले!

शांततेच्या आशा आणि युद्धाची ठिणगी

मध्य पूर्वेतील अत्यंत संवेदनशील मानल्या जाणाऱ्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत अमेरिका आणि इराण यांच्यातील लष्करी तणाव पुन्हा एकदा अत्यंत धोकादायक वळणावर पोहोचला आहे. वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यात अप्रत्यक्ष राजनैतिक चर्चांद्वारे तोडगा काढण्याचे प्रयत्न सुरू असतानाच, घडलेल्या एका गंभीर लष्करी घटनेने संपूर्ण आखातातील शांततेच्या शक्यतांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून उड्डाण करणाऱ्या अमेरिकन फायटर जेटवर इराणी सैन्याने क्षेपणास्त्र डागल्यानंतर, अमेरिकेने तातडीने आत्मसंरक्षणार्थ कारवाई करत इराणच्या मुख्य भूभागावरील अत्यंत मोक्याच्या केश्म बेटावरील क्षेपणास्त्र लाँचर उद्ध्वस्त केले आहे. या थेट लष्करी चकमकीमुळे आंतरराष्ट्रीय सागरी मार्गावर युद्धाचे ढग दाटून आले आहेत.

केश्म बेटावरील क्षेपणास्त्र हल्ला आणि अमेरिकेचा पलटवार

अमेरिकन अधिकार्‍यांनी दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, सोमवारी रात्री होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या सागरी व हवाई हद्दीत अमेरिकन लष्करी विमान आपली नियमित गस्त घालत होते. यावेळी इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने केश्म बेटावरून या फायटर जेटच्या दिशेने जमिनीवरून हवेत मारा करणारे अँटी-एयरक्राफ्ट क्षेपणास्त्र डागले. सुदैवाने हे क्षेपणास्त्र अमेरिकन विमानाला लागले नाही. परंतु, या आक्रमक कारवाईला तात्काळ प्रत्युत्तर देत अमेरिकन लष्करी विमानाने ज्या ठिकाणाहून क्षेपणास्त्र डागण्यात आले होते, त्या केश्म बेटावरील लाँचिंग स्टेशन आणि क्षेपणास्त्र यंत्रणेवर अचूक हल्ला करून ती पूर्णपणे उद्ध्वस्त केली. वॉशिंग्टनने या कारवाईचे वर्णन आत्मसंरक्षणार्थ केलेला स्ट्राईक असे केले आहे.या घटनेनंतर वॉल स्ट्रीट जर्नल आणि इराणच्या अधिकृत आयआरएनए वृत्तसंस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार, केश्म बेटावर पाच शक्तिशाली स्फोटांचे आवाज ऐकू आले. स्थानिक रहिवाशांनी आकाशात दोन लढाऊ विमाने उडताना पाहिली आणि बेटावर धोक्याचे सायरन वाजू लागले. सोशल मीडियावर या स्फोटांचे व्हिडिओ वेगाने पसरत असले तरी त्यांची स्वतंत्रपणे पडताळणी झालेली नाही. अमेरिकन अधिकार्‍यांच्या मते, ही कारवाई मर्यादित स्वरूपाची होती, ज्याचा मुख्य उद्देश इराणला व्यापारी जहाजांवर किंवा आंतरराष्ट्रीय सागरी मार्गांवर हल्ले करण्यापासून रोखणे हा होता. अमेरिकेला इराणविरुद्ध पूर्ण क्षमतेने थेट युद्ध पुन्हा सुरू करायचे नाही, हे दाखवण्यासाठीच ही कारवाई नियंत्रित ठेवण्यात आली होती.

आयआरजीसीचे दावे: ड्रोन युद्ध आणि इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर

या लष्करी चकमकीनंतर इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने अमेरिकेविरुद्धच्या कारवाईबाबत मोठे दावे केले आहेत. आयआरजीसीच्या एरोस्पेस फोर्सच्या दाव्यानुसार, त्यांनी केश्म बेटाच्या दक्षिण भागात अत्याधुनिक इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर यंत्रणेचा वापर करून अमेरिकेचे दोन MQM-170 आउटलॉ हे हेरगिरी करणारे ड्रोन पाडले आहेत. याशिवाय, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या पूर्व भागात इराणने आपल्या नव्या हवाई संरक्षण यंत्रणेच्या साहाय्याने अमेरिकेचे अत्यंत प्रगत MQ-9 रीपर ड्रोन रोखून ते नष्ट केल्याचा दावाही केला आहे. आयआरजीसीनुसार, अमेरिकेचे पाडलेले हे ५५ वे प्रगत ड्रोन आहे.ग्रिफिन एरोस्पेस या अमेरिकन कंपनीने बनवलेले MQM-170 ड्रोन मूळतः सैन्याला प्रशिक्षण देण्यासाठी, हवाई धोक्यांचे सिम्युलेशन करण्यासाठी आणि हवाई संरक्षण यंत्रणा तपासण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. इराणच्या दाव्यानुसार आता त्यांच्याकडे चार अशी विमाने ताब्यात आली आहेत. हे ड्रोन ताब्यात मिळाल्यामुळे अमेरिकेचे तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर पद्धती, गुप्तहेर यंत्रणा आणि त्यांची कार्यपद्धती समजून घेण्याची एक मोठी संधी इराणला मिळाली आहे. तथापि, इराणच्या आयआरजीसीने केलेले हे सर्व दावे अमेरिकन संरक्षण मंत्रालय किंवा कोणत्याही स्वतंत्र आंतरराष्ट्रीय संस्थेने अद्याप सत्यापित केलेले नाहीत.

होर्मुझची सामुद्रधुनी आणि केश्म बेटाचे भू-राजकीय महत्त्व

जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या आणि ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने होर्मुझची सामुद्रधुनी अत्यंत संवेदनशील आणि मोक्याची मानली जाते. केश्म बेट थेट होर्मुझच्या सामुद्रधुनीला लागून आहे, जिथून पारसचे आखात आणि ओमानचे आखात जोडणारे अरुंद सागरी मार्ग जातात. वर्ष २०२६ च्या सुरुवातीला सुरू झालेल्या ऑपरेशन एपिक फ्युरी नंतर या भागात अमेरिकन नौदलाची उपस्थिती मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे. याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणनेही आपल्या किनारपट्टीवर आणि बेटांवर रडार, हवाई संरक्षण आणि सागरी सुरक्षा यंत्रणा तैनात केली आहे. अमेरिका आणि इराणची लष्करी दले अत्यंत जवळ कार्यरत असल्याने, केवळ काही मिनिटांत साध्या तपासाचे रूपांतर थेट लष्करी संघर्षात होण्याचा धोका कायम असतो.सध्या इराणने या सागरी मार्गावरून होणाऱ्या वाहतुकीवर विविध निर्बंध लादले आहेत. इराणने या सामुद्रधुनीतून जहाजांची वाहतूक पूर्ववत करण्यासाठी अमेरिकेसोबतच्या चर्चांमध्ये काही अटी ठेवल्या आहेत. यामध्ये इराणची गोठवलेली मालमत्ता मोकळी करणे, आर्थिक निर्बंध हटवणे आणि ओमानसोबत सामायिक केलेल्या सागरी क्षेत्रातून सुरक्षित मार्ग देणे या मागण्यांचा समावेश आहे. या अटी पूर्ण झाल्याशिवाय सामुद्रधुनी पूर्णपणे खुली केली जाणार नाही, असा इराणचा पवित्रा आहे.

कुटनीती विरुद्ध लष्करी कारवाई: दुहेरी ट्रॅकचा पेच

अमेरिकन फायटर जेटवर झालेला हल्ला आणि केश्म बेटावरील प्रतिहल्ला यांमुळे मुत्सद्देगिरी आणि लष्करी कारवाई यांतील नाजूक रेषा उघडी पडली आहे. एकीकडे प्रत्यक्ष सीमेवर क्षेपणास्त्रे डागली जात असताना, दुसरीकडे वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यात राजनैतिक चर्चांचे मार्ग उघडे ठेवण्यात आले आहेत.अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती जे. डी. व्हान्स यांनी दिलेल्या निवेदनानुसार, राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि ते स्वतः तेहरानसोबतच्या राजनैतिक चर्चेतील प्रगतीबद्दल समाधानी आहेत. व्हान्स यांनी स्पष्ट केले की, दोन्ही देश एका करारापर्यंत पोहोचण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करत आहेत. अमेरिकेची सर्वात प्रमुख आणि प्राथमिक मागणी ही आहे की, इराणने नष्ट झालेला आपला अणुकार्यक्रम पुन्हा उभा करू नये किंवा त्याची पुनर्रचना करू नये.त्याच वेळी, इराणच्या दृष्टीने त्यांचे राष्ट्रीय सार्वभौमत्व आणि ढासळलेली अर्थव्यवस्था मजबूत करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या दोन भिन्न ध्येयांमध्ये एक सुवर्णमध्य निघू शकतो, असा विश्वास अमेरिकेला वाटतो. परंतु, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्याकडे कायनेटिक आणि नॉन-कायनेटिक असे दोन्ही पर्याय खुले आहेत. मुत्सद्देगिरीच्या चर्चा सुरू असतानाच लष्करी चकमक घडल्यास शांततेची प्रक्रिया क्षणात कशी कोलमडून पडू शकते, याचे ज्वलंत उदाहरण केश्म बेटावरील घटनेने दिले आहे.

अनिश्चिततेच्या गर्तेत आखाताचे भवितव्य

होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत घडलेली ही घटना ही केवळ दोन देशांमधील लष्करी चकमक नसून जागतिक ऊर्जा पुरवठा आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने एक मोठा इशारा आहे. जर या भागातील लष्करी तणाव निवळला नाही, तर त्याचा थेट परिणाम जागतिक व्यापारावर आणि कच्च्या तेलाच्या किमतींवर होणे अटळ आहे. अमेरिकेने आत्मसंरक्षणार्थ केलेले हल्ले आणि इराणचे ड्रोन पाडल्याचे दावे यामुळे दोन्ही देशांमधील अविश्वासाची दरी अधिक रुंदावली आहे.सध्या वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यातील मुत्सद्दी चर्चा कोणत्या दिशेने जाते आणि लष्करी कारवाया थांबतात की नाही, यावरच मध्य पूर्वेतील शांतता अवलंबून आहे. जर कुटनीतीचा मार्ग अपयशी ठरला, तर होर्मुझची ही सामुद्रधुनी एका मोठ्या आणि व्यापक संघर्षाचे केंद्र बनू शकते.

Kanthak Suryatal