योगींना लंपट, दंगाई म्हणणारी ती मुलगी कोण? : नेहा बोराच्या एका व्हिडिओने उत्तर प्रदेशात का माजवली खळबळ?

उत्तर प्रदेशच्या राजकारणात उठलेले नवे वादळ

गेल्या २४ तासांपासून उत्तर प्रदेशसह संपूर्ण देशातील सोशल मीडियावर एक व्हिडिओ तुफान व्हायरल होत आहे. या व्हिडिओमध्ये आईसा या विद्यार्थी संघटनेशी जोडलेली आणि जंतरमंतर आंदोलनातून समोर आलेली तरुण कार्यकर्ती नेहा बोरा ही थेट उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांच्यावर अत्यंत आक्रमक आणि बोचऱ्या शब्दांत हल्लाबोल करताना दिसत आहे. योगी आदित्यनाथ यांना थेट गुंडा, दंगाई आणि लंपट असे शब्द वापरत तिने त्यांच्या प्रशासकीय कारभारावर आणि राजकीय भूमिकेवर जोरदार ताशेरे ओढले आहेत.

सामान्यतः उत्तर प्रदेश पोलिस छोटी-मोठी लोकगीते किंवा सामान्य राजकीय विधानांवरही तातडीने एफआयआर ठोकतात, असा लौकिक असताना, मुख्यमंत्र्यांवर इतक्या गंभीर शब्दांत टीका करणाऱ्या या तरुणीवर अद्याप कोणतीही कायदेशीर कारवाई का झाली नाही? या तरुणीला पोलिसांनी जेलमध्ये टाकले आहे का, अशा चर्चा आता सामान्य जनता आणि राजकीय वर्तुळात रंगू लागल्या आहेत.

नेहा बोरा कोण आहे? : जंतरमंतर ते जमिनीवरील संघर्ष

नेहा बोरा ही केवळ सोशल मीडियावर अचानक प्रसिद्ध झालेला चेहरा नाही, तर ती जेन-झी पिढीतील एक संघर्षशील विद्यार्थी कार्यकर्ती आहे. दिल्लीतील जंतरमंतर येथे झालेल्या ऐतिहासिक आंदोलनात तिने सलग २२ दिवसांपेक्षा जास्त काळ अन्नत्याग केला होता. तिच्या या धैर्यामुळे आणि संघर्षाच्या ताकदीमुळे अनेक बड्या सेलिब्रिटींनी आणि नामवंत व्यक्तिमत्त्वांनी स्वतः जंतरमंतरवर येऊन तिला पाठिंबा दिला होता.

जंतरमंतरवरील आंदोलन संपल्यानंतर नेहा बोरा शांत बसली नाही. तिने कोणताही विजयोत्सव साजरा न करता थेट जमिनीवर उतरून काम करण्यास सुरुवात केली. आपल्या आंदोलनकरी सहकाऱ्यांना तुरुंगातून सोडवण्यासाठी ती पाटण्यापर्यंत गेली. त्यानंतर तिने देशाच्या विविध भागांत जाऊन विद्यार्थ्यांच्या हक्कासाठी आपली उपस्थिती नोंदवली. आता तिने उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांची राजकीय जमीन कमकुवत करण्याचा स्पष्ट निश्चय केला आहे.

वाराणसी, प्रयागराज आणि बीएचयू : थेट योगी आणि मोदींच्या मतदारसंघात धडक

नेहा बोरा सध्या उत्तर प्रदेशच्या विविध भागांत अत्यंत सक्रिय झाली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा संसदीय मतदारसंघ असलेला वाराणसी आणि प्रयागराज येथे जाऊन ती तरुणांना संघटित करत आहे. नुकतीच ती बनारस हिंदू विद्यापीठात गेली होती. तिथे आयोजित कार्यक्रमात ऑडिटोरियममधील आसनक्षमतेपेक्षा कितीतरी पट जास्त विद्यार्थ्यांनी उपस्थिती लावून संपूर्ण परिसर तुडुंब भरून टाकला होता.

या कार्यक्रमादरम्यान आणि इतर सभांमध्ये तिने योगी सरकारवर जोरदार प्रहार केला. तिने स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, जो स्वतःला योगी म्हणवतो, तो गुंडा, दंगाई आणि लंपट उत्तर प्रदेशला काय शिक्षण देणार? योगींचे वस्त्र परिधान करून ते उत्तर प्रदेशातील जनतेची केवळ फसवणूक करत आहेत.

तिने गोरखपूरच्या ऐतिहासिक ओळखीचा हवाला देत अत्यंत गंभीर आरोप केले. तिने म्हटले की, गोरखपूर ही बुद्ध, गोरखनाथ आणि कबीर यांची पवित्र भूमी मानली जाते; परंतु योगी आदित्यनाथ यांनी या भूमीला दंगे आणि हिंसाचाराची भूमी बनवून टाकले आहे.

शिक्षणाचा ढासळता दर्जा आणि वाढती बेरोजगारी यांवर बोट ठेवत तिने जाहीर केले की, जे सरकार आणि जी यंत्रणा आम्हाला शिक्षण आणि रोजगार देत नाही, ती यंत्रणा आणि ते सरकार आम्ही बदलून टाकू. उत्तर प्रदेशातील तरुण आणि विद्यार्थी जंतरमंतर आंदोलनातही मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते, त्यामुळे हा असंतोष आता थेट रस्त्यावर उतरताना दिसत आहे.

राहुल गांधींशी भेट आणि आईसाशी असलेले नाते

नेहा बोरा ही आईसा या डाव्या विद्यार्थी संघटनेशी जोडलेली आहे. काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी जेव्हा आंदोलक विद्यार्थ्यांशी आणि तरुणांशी छात्रों की गूंज कार्यक्रमांतर्गत संवाद साधला होता, तेव्हा नेहा बोरा त्या प्रतिनिधींमध्ये समाविष्ट होती. राहुल गांधी यांच्याशी झालेल्या भेटीनंतर आणि विविध आंदोलनांमधील तिच्या सहभागामुळे तिच्या राजकीय आक्रमकतेला अधिक धार आल्याचे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे.

नेहा सिंह राठौर विरुद्ध नेहा बोरा : पोलिसांच्या दुटप्पीपणावर प्रश्न

नेहा बोराच्या या वादग्रस्त वक्तव्यानंतर राजकीय वर्तुळात लोकगायिका नेहा सिंह राठौर यांच्यावरील कारवाईची तुलना केली जात आहे. काही काळापूर्वी यूपी में का बा या लोकगीताद्वारे सरकारला प्रश्न विचारल्याबद्दल उत्तर प्रदेश पोलिसांनी नेहा सिंह राठौर यांच्यावर तातडीने एफआयआर दाखल केली होती. नेहा सिंह राठौर यांनी नुकत्याच राहुल गांधी यांच्या कार्यक्रमात बोलताना नमूद केले होते की, त्यांच्यावर अगदी क्षुल्लक कारणावरूनही एफआयआर ठोकली जाते.

आपल्या देशात राजकीय सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारण्यासाठी लोकगीते हे नेहमीच एक महत्त्वाचे आणि पारंपारिक राजकीय हत्यार राहिले आहे. तरीही केवळ एक गाणे गायल्याबद्दल नेहा सिंह राठौरवर गुन्हा नोंदवला गेला; मग दुसरीकडे मुख्यमंत्र्यांविरोधात गुंडा, लंपट आणि दंगाई यांसारख्या अतिशय तीक्ष्ण शब्दांचा वापर करणाऱ्या नेहा बोरावर अद्याप कोणतीही कारवाई का झाली नाही?

वास्तविक पाहता, काँग्रेस किंवा अखिलेश यादव यांच्या समाजवादी पक्षातील बड्या राजकीय नेत्यांचीही योगी आदित्यनाथ यांच्याविरोधात अशी भाषा वापरण्याची हिम्मत होत नाही, ती हिम्मत एका तरुण मुलीने दाखवली आहे. तरीही पोलिस शांत का आहेत, यामागचे कायदेशीर आणि राजकीय विश्लेषण करणे गरजेचे ठरते.

यूपी पोलिस शांत का? : एफआयआर न नोंदवण्यामागचे राजकीय गणित

उत्तर प्रदेश पोलिस सहसा कोणत्याही टीकेवर तातडीने एफआयआर नोंदवण्यासाठी ओळखले जातात. मग नेहा बोराबाबत पोलिसांचे हात का बांधले गेले आहेत? यामागे चार महत्त्वाची कारणे व भीती असल्याचे विश्लेषक सांगतात:

१. व्हिडिओ अधिक व्हायरल होण्याची भीती: जर पोलिसांनी नेहा बोरावर एफआयआर दाखल केली, तर ज्या लोकांनी अजून हा व्हिडिओ पाहिलेला नाही, तेसुद्धा उत्सुकतेने तो शोधून पाहतील. यामुळे हा व्हिडिओ आधीच व्हायरल झालेला असताना आणखी मोठ्या प्रमाणावर पसरून तिचे विधान घराघरांत पोहोचेल. 

२. सर्वोच्च न्यायालयाची संभाव्य मदत: भूतकाळात अनेक पत्रकारांवर आणि कार्यकर्त्यांवर यूपी पोलिसांनी कारवाई केल्यानंतर त्यांना सर्वोच्च न्यायालयाकडून दिलासा मिळाला होता. जर नेहा बोराच्या बाबतीत असे घडले, तर सरकारचे जुने मुद्दे पुन्हा उकरून काढले जातील. 

३. ॲक्शन इक्वल अँड अपोजिट रिॲक्शन: जंतरमंतरच्या आंदोलनाचा इतिहास साक्षी आहे की, जेव्हा जेव्हा सरकारने बळाचा वापर करून आंदोलकांना दाबण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा ते आंदोलन अधिक तीव्र झाले. उदाहरणार्थ, सोनम वांगचुक यांना जेव्हा जंतरमंतरवरून बळजबरीने हटवण्यात आले, तेव्हा त्या आंदोलनाला अभूतपूर्व पाठिंबा मिळाला. 

४. २० जुलैच्या संसदेवरील मार्चची आठवण: २० जुलै रोजी सीजेपीच्या संसदेवरील मार्चदरम्यान पोलिसांनी विद्यार्थिनींवर लाठीचार्ज केला, पेलेट गन आणि अश्रूधुराचा वापर केला. पोलिसांच्या या बर्बरतेमुळे संतापून देशभरातील हजारो जेन-झी तरुण जंतरमंतरवर एकत्र आले आणि जगभरातून या आंदोलनाला पाठिंबा मिळाला, ज्याचा परिणाम शेवटी राजीनाम्यांमध्ये झाला. पोलिसांना भीती आहे की, नेहा बोरावर कारवाई केल्यास उत्तर प्रदेशात असाच एक नवा असंतोषाचा भडका उडू शकतो.

महिलांचा आंदोलनातील सहभाग आणि जेन-झी ताकदीचा प्रभाव

कोणत्याही सामाजिक किंवा राजकीय आंदोलनात जेव्हा महिला आणि विशेषतः तरुण मुली पुढाकार घेतात, तेव्हा त्या आंदोलनाचे स्वरूप अत्यंत संवेदनशील आणि प्रभावी बनते. झारखंडमधील तरुणांच्या आंदोलनाचे उदाहरण देता येईल, जिथे महिलांच्या मोठ्या सहभागामुळे शेवटी सरकारला माघार घ्यावी लागली होती.

जेव्हा एखादी तरुण मुलगी अशा प्रकारची आक्रमक भाषा वापरून सरकारला जाब विचारते, तेव्हा तिचा जनतेवरील आणि तरुणांवरील प्रभाव एखाद्या पुरुष नेत्याच्या भाषणापेक्षा कितीतरी पट जास्त असतो.

उत्तर प्रदेशात सध्या राजकीय उलथापालथीचे वातावरण आहे. नुकतीच योगी आदित्यनाथ यांच्या पत्रकार परिषदेत एका महिला पत्रकाराने विचारलेल्या थेट प्रश्नामुळे मोठा गदारोळ झाला होता. त्यापाठोपाठ आता एका तरुण महिला कार्यकर्त्याचे हे थेट आव्हान सरकारसाठी डोकेदुखी ठरत आहे.

निष्कर्ष : उत्तर प्रदेशच्या राजकारणातील नवा अध्याय

नेहा बोरावर उत्तर प्रदेश पोलिस आज ना उद्या एफआयआर नोंदवतील किंवा नाही, हा वेगळा भाग आहे; परंतु तिने उपस्थित केलेले प्रश्न आणि तिचा व्हायरल झालेला व्हिडिओ यांनी उत्तर प्रदेशच्या राजकीय वातावरणात मोठे तरंग उठवले आहेत. शिक्षण, रोजगार आणि प्रशासकीय हिंसाचाराच्या मुद्द्यांवरून थेट मुख्यमंत्र्यांना आव्हान देण्याची ही घटना केवळ एका मुलीचे वक्तव्य नसून, ते देशातील आणि उत्तर प्रदेशातील जेन-झी पिढीच्या वाढत्या असंतोषाचे प्रतीक मानले जात आहे.

योगी आदित्यनाथ यांच्यासारख्या ताकदवर मुख्यमंत्र्यांच्या राजकीय भूमीला अशा प्रकारे तरुण कार्यकर्त्यांकडून मिळणारे थेट आव्हान आगामी काळात उत्तर प्रदेशच्या राजकारणाला कोणते नवे वळण देते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.