रशियातील भेटीचा पार्श्वभूमी आणि पर्ची वाद
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांची भेट घेतली. या भेटीत त्यांनी पुतिन यांच्या मागील भारत भेटीची आठवण करून दिली, जी अत्यंत यशस्वी आणि संस्मरणीय ठरली होती. दोन्ही नेत्यांनी अनेक तास एकत्र घालवले होते, विशेषतः बिझनेस फोरमच्या माध्यमातून रशियन व्यावसायिक जगताला भारतात आणून आर्थिक संबंधांना नवी उंची आणि विस्तार देण्याचे काम या चर्चेत झाले होते. या बैठकीतून जे सकारात्मक निष्कर्ष (आउटकम्स) निघाले, त्यांच्या अंमलबजावणीसाठी दोन्ही देशांची टीम पूर्ण वचनबद्धतेने आणि गतीने काम करत आहे, याबद्दल पंतप्रधानांनी समाधान व्यक्त केले. दोन्ही नेत्यांचा मूळ मंत्र हाच आहे की, राष्ट्रहित सर्वोपरि ठेवून पुढे जाणे.
परंतु, जेव्हा युक्रेन युद्धाचा विषय आला, तेव्हा नरेंद्र मोदींनी आपल्या खिशातील एक कागद (पर्ची) बाहेर काढला आणि त्यावरून पाहून बोलण्यास सुरुवात केली. युक्रेनच्या मुद्द्यावर बोलताना ते म्हणाले की, भारत नेहमीच शांततेच्या सर्व प्रयत्नांचे समर्थन करतो आणि पुढेही करत राहील. युद्धात घालवलेला प्रत्येक दिवस मानवतेला मागे ढकलतो, तर शांततेच्या दिशेने टाकलेले प्रत्येक पाऊल मानवतेला नव्या आशेने आणि उत्साहाने भरून काढते. त्यांनी पुढे म्हटले की, आपल्याला अंतहीन युद्धाकडून युद्धाच्या अंताकडे जावे लागेल, जे मानवतेच्या कल्याणासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांनी गांधी आणि बुद्धांच्या भूमीचा हवाला देत शांततेचा मार्ग हाच एकमेव संदेश असल्याचे सांगितले. तसेच आगामी ब्रिक्स शिखर परिषदेसाठी पुतिन आणि त्यांच्या शिष्टमंडळाचे भारतात स्वागत करण्यासाठी भारतीय नागरिक उत्सुक असल्याचेही नमूद केले. मात्र, अवघ्या ३.५ मिनिटांच्या या छोट्याशा भाषणासाठी, तेही इंग्रजीत नसून स्वतःच्या मातृभाषेसारख्या असलेल्या हिंदी भाषेत बोलताना पंतप्रधानांना कागद पाहून वाचावे लागले, यावरून सोशल मीडियावर ट्रोलिंगचा मोठा महापूर आला.
सोशल मीडियावरील ट्रोलिंग आणि राजकीय प्रतिक्रिया
पंतप्रधान मोदींच्या या पर्चीवरून वाचण्याच्या पद्धतीवर विरोधक आणि सोशल मीडिया युजर्सनी जोरदार टीका केली आहे. पूर्वीच्या काळात विरोधी नेत्यांचे भाषण वाचण्यावरून किंवा बोलण्यावरून खिल्ली उडवणाऱ्या भाजपला आता त्याच नाण्याने उत्तर दिले जात आहे.
- टेलीप्रॉम्प्टरचा सल्ला: काँग्रेस प्रवक्त्या आणि निवृत्त विंग कमांडर अनुमा आचार्य यांनी खोचक टोला लगावत म्हटले की, “पुढच्या वेळेस समोर मोठा टेलीप्रॉम्प्टर लावून घ्या, आता तर यात काही गुपित उरलेले नाही. चार ओळीही पाहून वाचणे शोभत नाही”.
- गुजराती बोलण्याचा सल्ला: इतिहासकार अशोक कुमार पांडे यांनी म्हटले की, “यापेक्षा त्यांनी गुजरातीमध्येच भाषण केले असते तर बरे झाले असते, इतक्या साध्या आणि सामान्य गोष्टींसाठी पर्ची वापरणे विचित्र वाटते”.
- डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याशी तुलना: सोशल मीडियावर युजर्सनी माजी पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्यासोबतचा नरेंद्र मोदींचा फोटो शेअर करण्यास सुरुवात केली आहे. त्यात मनमोहन सिंग हे पुतिन यांच्यासमोर कोणत्याही कागदाशिवाय आत्मविश्वासाने बसलेले दिसतात, तर मोदी कागद वाचताना दिसत आहेत. यावर युजर्स शिक्षणाचा फरक पडतो (Education matters) अशी टिप्पणी करत आहेत.
- भाजपचे पर्ची राज आणि पर्ची मुख्यमंत्री: युजर्सनी भाजपमधील अंतर्गत राजकारणावरही निशाणा साधला आहे. राजस्थानमध्ये वसुंधरा राजे यांच्या हातात हायकमांडने चिठ्ठी (पर्ची) देऊन भजनलाल शर्मा यांचे नाव मुख्यमंत्री म्हणून घोषित करायला लावले होते. यावरून भाजपमध्ये पर्चीला खूप महत्त्व आहे, असे सांगत देशात पर्ची राज सुरू असल्याची टीका युजर्स करत आहेत.
- पर्ची कुमारचा टोला: १५ ऑगस्ट २०२६ रोजी लाल किल्ल्यावरून दिलेल्या भाषणात मोदींनी कोणताही कागद न वापरता भाषण दिल्याची जाहिरात भाजपने केली होती. मात्र, त्याच्या अवघ्या १५ दिवसांनंतर परदेशी नेत्यासमोर ३.५ मिनिटांचे भाषणही कागदावरून वाचावे लागल्याने युजर्स त्यांना पर्ची कुमार, कुर्शी कुमार आणि स्टूल कुमार म्हणून हिणवत आहेत.
वैचारिक विरोधाभासाचे सखोल विश्लेषण
या संपूर्ण प्रकरणात केवळ पर्ची पाहून वाचणे हा तांत्रिक भाग बाजूला ठेवला, तर त्या भाषणातील विधानांमधील वैचारिक विरोधाभास अधिक गंभीर आहे.
अ) गांधी-बुद्धांचा देश विरुद्ध गोडसेवादी राजकारण
पंतप्रधानांनी रशियात जाऊन “गांधी आणि बुद्धांच्या भूमीवरून शांततेचा संदेश” देण्याचे गौरवोद्गार काढले. परंतु देशांतर्गत पातळीवर भाजपचे वर्तन याच्या पूर्ण उलट असल्याचे दिसून येते. भाजपने आपल्या सोशल मीडिया टीममध्ये (जी नितीन नवीन यांच्या नेतृत्वाखाली नवीन टीम बनवण्यात आली आहे) प्रीती गांधी नावाच्या महिलेचा समावेश केला आहे. या प्रीती गांधी यांचे जुने ट्विट्स सध्या व्हायरल होत आहेत, ज्यामध्ये त्यांनी उघडपणे मी नथुराम गोडसेची फॅन आहे असे लिहिले होते. महात्मा गांधींच्या मारेकऱ्याचे उदात्तीकरण करणाऱ्या आणि गोडसे समर्थकांना आपल्या सोशल मीडिया टीममध्ये मानाचे स्थान देणारा पक्ष आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर गांधींच्या नावाचा वापर केवळ प्रतिमेसाठी करतो का? असा प्रश्न विचारला जात आहे. महात्मा गांधींना शिवीगाळ करणारे चेहरे भाजपच्या मंत्र्यांसोबत फोटो काढतात, तेव्हा पंतप्रधानांच्या गांधीवादावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.
ब) अंतहीन युद्ध आणि देशांतर्गत हिंदू-मुस्लिम राजकारण
पंतप्रधानांनी रशिया-युक्रेन युद्धाचा उल्लेख करत अंतहीन युद्धापेक्षा युद्धाचा अंत आवश्यक असल्याचे सांगितले. परंतु देशातील राजकीय विश्लेषकांचे म्हणणे आहे कि, भारतातील हिंदू-मुस्लिम राजकारण हे देखील एक प्रकारे सत्ताधाऱ्यांनी सुरू ठेवलेले अंतहीन युद्धच आहे. पंतप्रधानांनी स्वतः अनेकदा निवडणूक प्रचारसभांमध्ये आणि भाषणांमध्ये हिंदू-मुस्लिम धार्मिक तेढ निर्माण करणारे वक्तव्य केले आहे. काँग्रेसच्या जाहीरनाम्याचा हवाला देत त्यांनी तुमची कष्टार्जित संपत्ती घुसखोरांना आणि ज्यांना जास्त मुले आहेत त्यांना दिली जाईल आणि देशाच्या संपत्तीवर पहिला अधिकार मुसलमानांचा आहे” असे वादग्रस्त दावे केले होते. जर देशात सातत्याने हिंदू-मुस्लिम राजकारण होत असेल, अल्पसंख्याकांच्या सणांवर त्यांना त्रास दिला जात असेल आणि देशांतर्गत हेट स्पीच (द्वेषयुक्त भाषणे) होत असतील, तर परदेशात जाऊन शांततेचा संदेश देणे हा ढोंगीपणा ठरतो. मोहन भागवत यांनी अमेरिकेत काहीही बोलले किंवा मोदींनी किरगिस्तानमध्ये काय म्हटले, याने देशातील जमिनीवरील वास्तवात कोणताही फरक पडत नाही.
जशास तसे राजकारण आणि सोशल मीडिया आर्मी
हा वाद भाजपसाठी अधिक अडचणीचा ठरण्याचे कारण म्हणजे स्वतः पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि त्यांच्या पक्षाने भूतकाळात विरोधकांच्या भाषण कौशल्याची आणि चुकांची उडवलेली खिल्ली होय. पंतप्रधानांनी स्वतः राहुल गांधींना वंदे मातरम न पाहता म्हणून दाखवण्याचे किंवा विना कागद बोलण्याचे चॅलेंज दिले आहे आणि त्यांना युवराज म्हणून अनेकदा ट्रोल केले आहे. मनमोहन सिंग यांना मौन मोहन सिंग म्हणून हिणवणे किंवा काँग्रेस नेत्यांच्या भाषणांचे व्हिडिओ एडिट करून सोशल मीडियावर पसरवणे ही भाजपच्या सोशल मीडिया आर्मीची रणनीती राहिली आहे. आज जेव्हा त्याच पद्धतीने पंतप्रधान मोदींना त्यांच्या चिठ्ठीवरून वाचण्यावरून ट्रोल केले जात आहे, तेव्हा त्याला भाजपच्याच ट्रोल संस्कृतीचे उत्तर मानले जात आहे. ज्या खेळात आपण इतरांचा उपहास केला, आता त्याच खेळाची चव स्वतः पंतप्रधानांना चाखावी लागत आहे.
निष्कर्ष
रशियातील पर्ची प्रकरण हे केवळ एका पंतप्रधानाचे भाषण वाचणे एवढ्यापुरते मर्यादित नाही. हे जागतिक शांततेचे ढोंग आणि देशांतर्गत सुरू असलेले अंतहीन द्वेषाचे राजकारण यातील दरी स्पष्ट करणारे प्रतीक बनले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिमेची काळजी करताना गांधी आणि बुद्धांचे नाव घेणे, परंतु देशात गोडसे समर्थकांना पक्षात स्थान देणे ही मोठी वैचारिक विसंगती आहे. जोपर्यंत भारतातील अंतर्गत शांतता, सलोखा आणि बंधुभाव मजबूत होत नाही, तोपर्यंत जागतिक स्तरावर भारताचा शांती संदेश हा केवळ कागदावर (किंवा पर्चीवर) लिहिलेला मर्यादित मजकूरच वाटत राहील!
